Wizerunki władcy w polskim piśmiennictwie epok dawnych

Uczestnik Olimpiady, przy pomocy nauczyciela, wybiera dwa lub trzy zagadnienia spośród wskazanych dyspozycji. Uczeń może rozszerzyć swoje rozważania o zaproponowane przez siebie ujęcie tematu, a także uczynić przedmiotem analizy utwory z literatury polskiej (a jako kontekst – obcej) niewskazane w bibliografii.

 

Dyspozycje

 

1. Idea corpus politicum: wyobrażenie władzy monarszej i koncepcji państwa w polskim piśmiennictwie doby staropolskiej i czasów oświecenia. Reminiscencje antyczne i biblijne. Odwołania do tradycyjnej topiki i sposobów mówienia – repertuar skonwencjonalizowanych wątków, motywów i tematów. Filozoficzno-literackie źródła sięgające antyku, Biblii i rodzimego folkloru. Samodzielność i inwencja twórców.

 

2. Piśmiennictwo okolicznościowe – nurt oficjalny i nieoficjalny. Związki zachodzące między analizowanym dziełem a określoną sytuacją towarzyszącą jego powstaniu. Sposoby zaprezentowania osoby panującej w kontekście: biografii (m.in. przodkowie, wychowanie, edukacja, elekcja, koronacja, ślub, narodziny potomka, śmierć), prowadzonej przez nią polityki wewnętrznej i zewnętrznej, podejmowanych działań zbrojnych, królewskiego mecenatu w obszarze nauki i sztuki oraz świąt upamiętniających urodziny i imieniny władcy czy jego militarne zwycięstwa.

 

3. Staropolskie i oświeceniowe metody heroizacji władcy (sarmacka Rzeczpospolita a/i idee Wieku Rozumu). Piśmiennictwo epok dawnych wobec katalogu cech idealnego władcy (m.in. męstwo, mądrość, sprawiedliwość), modelowych postaw i zachowań: rycerz, wódz, zdobywca, rex sapiens, rex pacatorius, Pater Patriae, wybraniec Boży, król-opiekun, splendor Sarmacji.

 

4. Literatura i publicystyka jako nośniki treści propagandowych/polemicznych i ważny element komunikacji. Metody i techniki kształtowania poczucia więzi poddanych z władcą, wdzięczności i posłuszeństwa , a jednocześnie pożądanych zachowań monarchy w jego życiu prywatnym i na arenie politycznej – jako osoby odpowiedzialnej za przyszłość kraju i szczęście każdego mieszkańca Rzeczypospolitej.     

 

5. Retoryka w służbie obozu królewskiego i przeciwników monarchy. Portret władcy i zasada decorum – dostosowanie organizacji językowej wypowiedzi do konkretnych tematów i sytuacji. Staropolskie i oświeceniowe dzieła o władcach a model literatury wyrastający z antycznej ars bene dicendi: genus demonstrativum (pochwała/nagana) i genus deliberativum (doradzanie). Wykorzystanie środków perswazji charakterystycznych dla wspomnianych rodzajów wypowiedzi (pokazowego i refleksyjnego) w literackiej kreacji osoby panującej; zastosowanie przez twórców stylistycznej i myślowej amplifikacji (m.in. congeriesincrementum). Podporządkowanie utworów prawidłom sztuki słowa: docere, delectare i movere.

 

6. Gatunki literackie podejmujące temat władcy (m.in. chanson de geste, tzw. zwierciadło królewskie, panegiryk, paszkwil, satyra, epicedium, komedia, tragedia, diariusz, pamiętnik, kazania, traktaty publicystyczne).    

 

7. Zabiegi autokreacyjne w pamiętnikach króla.

 

 

Zadania Olimpijczyka

 

1.  Zaprezentowanie wizerunku jednej z osób panujących (lub kilku władców) na przykładzie twórczości wybranych pisarzy.

2. Omówienie mechanizmów przełożenia teorii władzy na język literatury, publicystyki, prozy kaznodziejskiej (wybór).

3. Analiza doboru środków wyrazu i technik przedstawiania świata oraz sposobów ukształtowania komunikacji literackiej, z uwzględnieniem perspektywy osobowej i „podwójnego” adresata – odbiorcy wskazanego w tytule i wpisanego w tekst  (relacja: autor – monarcha/poddani).   

4.Odróżnienie tradycyjnych, zakorzenionych już w antyku, zabiegów pisarskich od wykorzystywanych także w staropolszczyźnie (czy w oświeceniu) nowych metody prezentacji monarchy.       

 

Literatura przedmiotu

 

Teksty źródłowe

 

Anonim tzw. Gall, Kronika polska, przeł. R. Grodecki, oprac. i wstęp M. Plezia, wyd. 6., Wrocław 1989, BN, s. I, nr 59 [wybór].

F. Karpiński, Wiersze zebrane. cz. 1, wyd. T. Chachulski, Warszawa 2005, Biblioteka Pisarzy Polskiego Oświecenia, t. 5 [wybór].

J. Kochanowski, Dzieła polskie, oprac. J. Krzyżanowski, Warszawa 1978 [wybór].

J. Kochanowski, Odprawa posłów greckich, oprac. T. Ulewicz, wyd. 11., Wrocław 1969 [i nast. wyd.], BN, s. I, nr 3.

W. Kochowski, Utwory poetyckie. Wybór, oprac. M. Eustachiewicz, wyd. 2. zmien., Wrocław 1991, BN, s. I, nr 92 [m.in. Żałoba albo wiersz o śmierci niezwyciężonego Władysława IV, Pieśni Wiednia wybawionego szczęściem i męstwem Niezwyciężonego Monarchy Jana III].

I. Krasicki, Satyry i listy, wstęp T.J. Pokrzywniak, oprac. Z. Goliński, wyd. 2. zmien., Wrocław 1988, BN, s. I, nr 169;

I. Krasicki, Pisma poetyckie, oprac. Z. Goliński, t. 1-2, Warszawa 1976 [wybór],

I. Krasicki, Dzieła wybrane, oprac. Z. Goliński, t. 1-2, Warszawa 1989.

K. Miaskowski, Zbiór rytmów, wyd. A. Nowicka-Jeżowa, Warszawa 1995, Biblioteka Pisarzy Staropolskich, t. 3 [m.in. Apologia na paskwil przeciwko K<rólowi> J<ego> M<ości> nazbyt bystrze i wszetecznie pisany; Na ekspedycyją moskiewską do Królewica Jego M<ości>].    

Mistrz Wincenty (tzw. Kadłubek), Kronika polska, przeł. i oprac. B. Kűrbis, wyd. 2 przejrzane, Wrocław 1996, BN, s. I, nr 277 [wybór].

A. Frycz Modrzewski, Wybór pism, oprac. i wstęp W. Voise, Wrocław 1977, BN, s. I, nr 229. 

A. Naruszewicz, Poezje zebrane, t. 1, wyd. B. Wolska, Warszawa 2005, Biblioteka Pisarzy Polskiego Oświecenia, t. 4 [wybór];

A. Naruszewicz, Poezje zebrane, t. 2, wyd. B. Wolska, Warszawa 2009, Biblioteka Pisarzy Polskiego Oświecenia, t. 9 [wybór]. 

S. Orzechowski, Wybór pism, oprac. J. Starnawski, Wrocław 1972, BN, s. I, nr 210 [Mowa żałobna […] na pogrzebie Zygmunta Jagiellończyka, króla polskiego].  

E. Otwinowski, Pisma poetyckie, wyd. P. Wilczek, Warszawa 1999, Biblioteka Pisarzy Staropolskich, t. 15 [tu: Pieśń o wojnie moskiewskiej i o jej przyczynach, Druga pieśń o szczęśliwym wezwaniu i panowaniu tegoż zacnego od Boga danego króla Stefana].   

Pamiętniki króla Stanisława Augusta. Antologia, wybór tekstu D. Triaire, wstęp A. Grześkowiak-Krwawicz, przeł. W. Brzozowski, red. M. Dębowski, Warszawa 2013 [wybór].

J.K. Rubinkowski, Relacja o wiktorii wiedeńskiej 1683 roku [fragmenty „Janiny”], wyd., oprac. i wstęp K. Maliszewski, Warszawa 1983.

P. Skarga, Kazania sejmowe, oprac. J. Tazbir, M. Korolko, Wrocław 1984, BN, s. I, nr 70 [wybór]. 

S. Staszic, Pisma filozoficzne i społeczne, t. 1, oprac. i wstęp B. Suchodolski, Kraków 1954 [wybór].

S. Trembecki, Pisma wszystkie, t. 1-2, oprac. J. Kott, Warszawa 1953 [wybór ‒ uwaga: niektóre wiersze w tej edycji są autorstwa innych pisarzy XVIII wieku].

S. Trembecki, Wiersze wybrane, oprac. i wstęp J.W. Gomulicki, Warszawa 1965.

S. Twardowski, Władysław IV, król polski i szwedzki, wyd. R. Krzywy, Warszawa 2012, Biblioteka Pisarzy Staropolskich, t. 40. 

W. Potocki, Muza polska na tryjumfalny wjazd Najjaśniejszego Jana III, wyd. A. Karpiński, Warszawa 1996, Biblioteka Pisarzy Staropolskich, t. 4 [wybór].

F. Zabłocki, Król w kraju rozkoszy, oprac. J. Pawłowiczowa, Wrocław 1973, BN, s. I, nr 214.

 

 

 „Abyśmy o ojczyźnie naszej radzili”. Antologia publicystyki doby stanisławowskiej, oprac. Z. Goliński, Warszawa 1984 [wybór].

Helikon sarmacki: wątki i tematy polskiej poezji barokowej,  oprac. A. Vincenz i in., Wrocław 1989, BN, s. I, nr 259  [m.in. M. Sęp Szarzyński, Pieśń VII. Stefanowi Batoremu, Królowi Polskiemu; S. Leszczyński, Jaśnie Wielmożnemu Jego Mości Panu Janowi na Żółkwi i Złoczowie Sobieskiemu].

Z. Libera, Poezja polska 1800-1830, Warszawa 1984 [m.in. D. Bończa-Tomaszewski, Jagiellonida].

Literatura staropolska. Wybór tekstów, t. 1: Poezja, oprac. P. Borek i R. Mazurkiewicz, Kraków 2002 [m.in. Anonim tzw. Gall, Tren żałobny na śmierć Bolesława Chrobrego; K. Janicki, Żywoty książąt polskich, tłum. Z. Kubiak; M. Rej, Źwierzyniec: Sigismundus Augustus; J. Kochanowski, Na dzień urodzin królewskich].

Poeci polskiego baroku, oprac. J. Sokołowska, K. Żukowska, Warszawa 1965, [m.in. t. 1: A. Obodziński, Pandora starożytna monarchów polskich […] tu: Jan Olbracht, król Polski; K. Opaliński, Satyra II. Że żaden król Polakom nigdy nie wygodzi; t. 2: W.S. Chróściński, Lament strapionej ojczyzny po zerwaniu konwokacyjnej interregni i zawiązanych związkach […] A.D. 1696; Nagrobek królowi Michałowi].

„Świat poprawiać – zuchwałe rzemiosło”. Antologia poezji polskiego oświecenia, oprac. T. Kostkiewiczowa i Z. Goliński, Warszawa 1980 [wybór].

„Toć jest dziwne a nowe”. Antologia literatury polskiego średniowiecza, oprac. A. Jelicz, Warszawa 1987 [m.in. O bitwie pod Grunwaldem, tłum. J. Sękowski; O tejże, tłum. J. Sękowski; Epitafium Jadwigi, tłum. K. Mecherzyński; Epitafium Władysława Jagiełły (fragmenty), tłum. K. Mecherzyński].

Wiersze polityczne pierwszego rozbioru i sejmu delegacyjnego: 1771-1775, oprac. B. Wolska, Warszawa 2001 [wybór].

 

Utwory wydane w ramach serii: Biblioteka Pisarzy Staropolskich i Biblioteka Pisarzy Polskiego Oświecenia dostępne są na stronach internetowych:

 

http://ibl.waw.pl/pl/nauka-i-badania/publikacje/biblioteka-pisarzy-staropolskich

http://ibl.waw.pl/pl/nauka-i-badania/publikacje/biblioteka-pisarzy-polsk...

 

Opracowania

 

D. Chemperek, Poezja Jana Gawińskiego i kultura literacka drugiej połowy XVII wieku, Lublin 2005.

Czytanie Naruszewicza, cz. 1, red. B. Wolska, T. Kostkiewiczowa i B. Mazurkowa, Warszawa 2015, Czytanie Poetów Polskiego Oświecenia, t. 2, cz. 1[wybrane artykuły].  

M. Górska, Polonia – Respublica – Patria. Personifikacja Polski w sztuce XVI-XVIII wieku, Wrocław 2005.

W. Kaliszewski, „Kto królem będzie, czy Polak i który?”. Wiersze elekcyjne ostatniego bezkrólewia. 1763-1764, Warszawa 2003.

B. Klimaszewski, Jan III Sobieski w literaturze polskiej i zachodnioeuropejskiej XVII i XVIII wieku, Kraków 1983.

T. Kostkiewiczowa, Pamiętniki Stanisława Augusta na nowo odkryte, Warszawa 2015.

E. Kotarski, Gdańska poezja okolicznościowa XVII wieku, Gdańsk 1993; tenże, Gdańska poezja okolicznościowa XVIII wieku, Gdańsk 1997.

R. Krzywy, Wielka smuta w epickim zwierciadle Samuela Twardowskiego. „Władysław IV” jako literackie świadectwo recepcji zdarzeń historycznych, „Pamiętnik Literacki” 2008, z. 3.

E. Mądrowska, „Domini naturales”. Portrety polskich władców w „Chronicon Polonorum” mistrza Wincentego, Bydgoszcz 2010. 

J. Niedźwiedź, Nieśmiertelne teatra sławy. Teoria i praktyka twórczości panegirycznej na Litwie w XVII-XVIII w., Kraków 2003.  

A. Norkowska, Wizerunki władcy. Stanisław August Poniatowski w poezji okolicznościowej 1764-1795, Kraków–Warszawa 2006.

J. Nowak-Dłużewski, Okolicznościowa poezja polityczna w Polsce. Średniowiecze, Warszawa 1963.

J. Nowak-Dłużewski, Okolicznościowa poezja polityczna w Polsce. Pierwsi królowie elekcyjni, Warszawa 1969.

J. Nowak-Dłużewski, Okolicznościowa poezja polityczna w Polsce. Zygmunt III, Warszawa 1971.

J. Nowak-Dłużewski, Okolicznościowa poezja polityczna w Polsce. Dwaj młodsi Wazowie, Warszawa 1972.  

J. Nowak-Dłużewski, Okolicznościowa poezja polityczna w Polsce. Dwaj królowie rodacy, Warszawa 1980.

K. Obremski, Panegiryczna sztuka postaciowania: August II Mocny (J.K. Rubinkowski, „Promienie cnót królewskich…”), Toruń 2003.

K. Obremski, Wprowadzenie do lektury „Promieni cnót królewskich”, w: tenże, Jakub Kazimierz Rubinkowski. Dziejopisarz i człowiek saskiego półwiecza, Warszawa 2008.    

Pamiętniki Stanisława Augusta i ich bohaterowie, red. A. Grześkowiak-Krwawicz, Warszawa 2015 [wybrane artykuły].

B. Pfeiffer, Caelum et Regnom. Studia nad symbolika państwa i władcy w polskiej literaturze i sztuce XVI i XVII stulecia, Zielona Góra 2002;

B. Pfeiffer, Rex et Patria. Temat władzy, narodu i ojczyzny w literaturze i sztuce XVIII stulecia, red. A. Oszczęda, Warszawa 2012.

D. Śnieżko, Zastosowania panegiryczne, w: tenże, Mit złotego wieku w literaturze polskiego renesansu. Wzory – warianty – zastosowania, Warszawa 1996.   

 

Słownik literatury polskiego oświecenia, red. T. Kostkiewiczowa, wyd. 2., Wrocław 1996 [hasła: mecenat, okolicznościowa literatura polityczna, pamflet, panegiryk, pamiętniki, publicystyka, retoryka, satyra].

Słownik literatury staropolskiej (Średniowiecze – Renesans – Barok), red. T. Michałowska, Wrocław 1990 [hasła: bohater literacki, epicedium, kazanie, mecenat, literatura okolicznościowa, panegiryk, parenetyka, paszkwil, poezja  polityczna, publicystyka, retoryka, satyra, wzory osobowe].

Słownik rodzajów i gatunków literackich, red. G. Gazda, S. Tyniecka-Makowska, wyd. 2., Warszawa 2012 [hasło: Katalog władców].