Tematy szkolne XLIII OLiJP (2012/13)

Tematy na zawody szkolne XLIII OLiJP

 

 

LISTY ZYGMUNTA KRASIŃSKIEGO NA TLE WIELKIEJ EPISTOLOGRAFII JEGO EPOKI

 

Uwaga:

Zarysowana w punktach problematyka nie stanowi gotowego konspektu rozprawy; jest sugestią różnych kierunków myślenia i pracy historycznoliterackiej, które dookreślić powinien Uczestnik olimpiady (wybór problemu, kompozycja rozprawki…).

   

 

- Zygmunt Krasiński – fenomen umysłowości poety, dramaturga, epistolografa i filozofa (źródła i uwarunkowania rozwoju intelektualnego poety; format i jakość jego refleksji na tematy historyczne, polityczne, antropologiczne i egzystencjalne; miejsce poezji i sztuki w myśli autora Nie-Boskiej…; rola epistolografii w Krasińskiego „czytaniu świata”).

 

- Adresaci listów Krasińskiego i wpływ ich osobowości na kształt epistolografii romantyka (Delfina Potocka, August Cieszkowski, Jerzy Lubomirski, Andrzej Sołtan, Konstanty Gaszyński, Stanisław Małachowski, Bronisław Trentowski, Henryk Reeve, rodzina Koźmianów, Wincenty Krasiński).

 

- Problematyka listów Zygmunta Krasińskiego (wielkie i małe problemy filozoficzne, historiozofia, zapisy z podróży, świat własnych przeżyć i wartości: miłość, przyjaźń, idee; konflikty wewnętrzne, zauroczenia, fascynacje i depresje; Bóg, transcendencja, nieśmiertelność; rodzina, małżeństwo, relacje z ojcem; zapis życia towarzyskiego).

 

- Autoportret poety w listach (autokreacja [?], psychologiczna gra [?]; romantyczny kochanek, dandys, wojażer, poeta, filozof, melancholik); problem autokreacji Krasińskiego w literaturze przedmiotu: sensowność pytania o „szczerość” i „nieszczerość” wyznań. 

 

- Listy Krasińskiego jako literatura; ich miejsce w całokształcie dorobku artystycznego poety; walory stylu listów poety (język jako sprawne narzędzie w rozjaśnianiu świata).

 

- Listy Zygmunta Krasińskiego wobec epistolografii Adama Mickiewicza (powściągliwość epistolograficzna autora Dziadów), Juliusza Słowackiego (zmienność charakteru listów Słowackiego) i Cypriana Norwida (wartość poznawcza i specyfika stylu Norwida).

 

Źródła:

Nieznane listy Krasińskiego, t.1-2, wyd., oprac. Z. Sudolski, Warszawa 1965;

Z. Krasiński, Listy do Henryka Reeve, tłum. A. Olędzka-Frybesowa, oprac., wstęp, kronika i noty P. Hertz, t. 1-2, Warszawa 1980;

Korespondencja Zygmunta Krasińskiego, Listy do różnych adresatów, zebrał, oprac. i wstępem poprzedził Z. Sudolski, t. 1-2, Warszawa 1991;

Z. Krasiński, Listy do Delfiny Potockiej, wstęp i oprac. Z. Sudolski, Warszawa 1975;

Z. Krasiński, Listy do Jerzego Lubomirskiego, wstęp i oprac. Z. Sudolski, Warszawa 1965;

Z. Krasiński, Listy do ojca, wstęp i oprac. S. Pigoń, Warszawa 1963;

Z. Krasiński, Listy, wybór, oprac. Z. Sudolski, Wrocław 1997;

A. Mickiewicz, Listy, oprac. M. Dernałowicz i in., w: tegoż, Dzieła: wydanie rocznicowe (1798-1855), red. Z. Stefanowska, t. 14, 15, 16, 17, Warszawa 1998-2005;

J. Słowacki, Korespondencja, oprac. E. Sawrymowicz, t. 1-2, Wrocław 1962-1963;

C. Norwid, Listy, w: Pisma wszystkie, t. 8, 9, 10, wstęp i oprac. J. W. Gomulicki, Warszawa 1971.

 

 

Bibliografia przedmiotowa:

 

M. Bieńczyk, Czarny człowiek. Krasiński wobec śmierci, Warszawa 1990;

M. Bieńczyk, Oczy Dürera (O Zygmuncie Krasińskim i jego listach), w: tegoż: Oczy Dürera. O melancholii romantycznej, Warszawa 2002;

K. Cysewski, Problem autokreacji w listach Zygmunta Krasińskiego, w: Sztuka pisania. O liście polskim w wieku XIX, red. J. Sztachelska, E. Dąbrowicz, Białystok 2000;

M. Janion, Tryptyk epistolograficzny, w: tejże, Romantyzm. Studia o ideałach i stylu, Warszawa 1969;

M. Janion, Zygmunt Krasiński. Debiut i dojrzałość, Warszawa 1962;

J. Kleiner,  Zygmunt Krasiński. Dzieje myśli, t.1-2, Lwów 1912;

A. Kubale, Dramat bólu istnienia w listach Zygmunta Krasińskiego, Gdańsk 1997;

A. Kubale, Egzystencja i hermeneutyka. O listach Zygmunta Kraińskiego, w: Sztuka pisania. O liście polskim w wieku XIX, red. J. Sztachelska, M. Dąbrowicz, Białystok 2000;

S. Pigoń, Smutny bilans korespondencji Zygmunta Krasińskiego, w: M. Danielewiczowa, S. Pigoń, Dialog korespondencyjny (1958-1968), oprac. Cz. Kłak, Rzeszów 1996;

S. Treugutt, Krasińskiego listy do ojca, w: tegoż, Geniusz wydziedziczony. Studia romantyczne i napoleońskie, red. M. Prussak, Warszawa 1993;

Z. Sudolski, Korespondencja Zygmunta Krasińskiego. Studium monograficzne, Warszawa 1968;

Z. Suszczyński, Listy Zygmunta Krasińskiego jako egzystencjalny eksperyment, w: Sztuka pisania. O liście polskim w wieku XIX, red. J. Sztachelska, E. Dąbrowicz, Białystok 2000;

A. Waśko, Zygmunt Krasiński. Oblicza poety, Kraków 2001;

Zygmunt Krasiński. Pytania o twórczość, red. B. Kuczera-Chachulska, M. Prussak, E. Szczeglacka, Warszawa 2005;

W. Weintraub,  Korespondencja Krasińskiego z Reeve’em jako dokument i jako literatura, w: tegoż, Od Reja do Boya, Warszawa 1977;

W. Weintraub, W malstroemie epistolografii Krasińskiego, „Kultura” 1971, nr 7-8.

 

 

 

 

JÓZEF IGNACY KRASZEWSKI (1812-1887). ROZTERKI I ZDZIWIENIA

 

 

- Pisarz zadziwiający: tajemnice biografii i twórczości, Kraszewski i Bolesławia, tytan pracy i jego „noce bezsenne”, zapomniany klasyk…, prywatne odkrycia i zaskoczenia.

 

- Różewicz czyta Kraszewskiego – polski Balzac, Dostojewski, Zola? Miejsce Kraszewskiego w literaturze polskiej – próba odpowiedzi własnej.

 

- Tematy romantycznej poezji (artysta, miasto, dojrzewanie) przeniesione do prozy – twórczość Kraszewskiego pomiędzy romantyzmem a modernizmem.

 

- Portrety kobiet – arcydzieła Kraszewskiego czytane na tle tradycji literatury polskiej i europejskiej.

 

- Kraszewski versus Sienkiewicz: Rzym za Nerona i Krzyżacy 1410 Kraszewskiego a Quo vadis i Krzyżacy Sienkiewicza – dwie wizje i filozofie historii, innowacje Kraszewskiego w prozie historycznej, jego gry z historią.

 

- Kraszewski jako krytyk literacki i publicysta – czy może inspirować czytelnika współczesnego?

 

- Co się zestarzało, a co przetrwało z zakresu poetyki oraz idei w twórczości Kraszewskiego? Na czym polegała swoistość uprawianego prze pisarza modelu literatury – jakie wynikały stąd ryzyko i dylematy?

 

Bibliografia podmiotowa:

 

Ada. Sceny i charaktery z życia powszedniego, Kraków 1986;

Dziecię Starego Miasta. Obrazek narysowany z natur; oprac. W. Danek, Wrocław 1987 (Biblioteka Narodowa S. I, nr 71);

Hrabina Cosel. Powieść historyczna, Warszawa 1973;

Kraszewski o powieściopisarzach i powieści. Zbiór wypowiedzi teoretycznych i krytycznych, oprac. S. Burkot, Warszawa 1962;

Krzyżacy 1410. Obrazy z przeszłości, Katowice 1990;

Latarnia czarnoksięska. Obrazy naszych czasów, Kraków 1978;

Ostatnie chwile księcia wojewody „Panie Kochanku”. Z papierów po Glince, w: „Choć Radziwiłł, alem człowiek”… Gawęda romantyczna prozą, oprac. M. Maciejewski, Kraków 1985;

Pamiętniki, oprac. W. Danek, Wrocław 1972 (Biblioteka Narodowa S. I, nr 207) – tutaj Noce bezsenne;

Poeta i świat, Kraków 2002;

Rachunki przez B. Bolesławitę, 1866-69 [wybór – E-book Google lub WWW.pbi.edu.pl];

Rzym za Nerona. Obrazy historyczne, Warszawa 1987;

Stara baśń. Powieść z IX wieku, Warszawa 1964;

Szalona, Kraków 1986;

Ulana. Powieść poleska, Wrocław 1988;

Żyd. Obrazy współczesne, Kraków 1960.

 

 

Bibliografia przedmiotowa:

 

J. Bachórz, Józef Ignacy Kraszewski, w: Obraz literatury polskie XIX i XX wieku, red. K. Wyka, J. Kulczycka-Saloni, seria trzecia, t. III, Warszawa 1992;

J. Bachórz, Twórczość gawędowa Kraszewskiego, „Pamiętnik Literacki” 1987, z. 4;

J. Bachórz, Dydaktyka i rozterki Bogdana Bolesławity (kilka refleksji na przykładzie „Moskala” Józefa Ignacego Kraszewskiego), w: Alegorie. Style. Tożsamość, red. M. Bukowska-Schielman, Gdańsk 1999, s. 127–141;

J. Bachórz, Kraszewski w oczach „Lalki”, „Rocznik Towarzystwa Literackiego im. A. Mickiewicza” XIX/1986;

J. Bachórz, Kraszewski-Bolesławita a następcy, czyli o narodzinach legendy powstania styczniowego, „Rocznik Towarzystwa Literackiego im. A. Mickiewicza” 1981;

W. Borowy, Kraszewski jako krytyk literatury europejskiej, w: Studia i rozprawy, t. I, Wrocław 1952;

T. Budrewicz, Kraszewski – przy biurku i wśród ludzi, Kraków 2004 (wybór);

S. Burkot, Kraszewski – szkice historycznoliterackie, Warszawa 1988 (wybór);

E. Czapiewski, Między buntem a ugodą: kształtowanie się poglądów politycznych Józefa Ignacego Kraszewskiego, „Acta Univ. Wratisl. Hist.”, nr 150 (2000);

W. Danek, J.I. Kraszewski. Zarys biograficzny, Warszawa 1976;

Europejskość i rodzimość. Horyzonty twórczości Józefa Ignacego Kraszewskiego, red. T. Sobieraj, W. Ratajczak, Poznań 2006 (wybór),

M. Janion, Niesamowita Słowiańszczyzna, w: tejże, Niesamowita Słowiańszczyzna, Kraków 2007;

Kraszewski – pisarz współczesny, red. E. Ihnatowicz, Warszawa 1996 (wybór);

B. Mazan, Ahaswerus polski według „Nocy bezsennych” Józefa Ignacego Kraszewskiego, „Pamiętnik Literacki” 2000, z. 2;

E. Owczarz, Motyw „powrotu do gniazda” w powieściach Kraszewskiego i Sienkiewicza, w: Mieszczaństwo i mieszczańskość w literaturze polskiej drugiej połowy XIX wieku, red. E. Ihnatowicz, Warszawa 2000;

J. Prokop, Jak nawrócić Rosję („My i oni” Kraszewskiego), w: tegoż, Szczególna przygoda żyć nad Wisłą. Studia i szkice literackie, Londyn 1985;

T. Różewicz, Notatka z zamierzchłej przeszłości, w: Przygotowanie do wieczoru autorskiego, wyd. II rozszerzone, Warszawa 1977;

K. Stępnik, Kraszewski jako „sowietolog”, „Akcent” 1997, nr 3;

K. Stępnik, Metafory paradygmatyczne w powieściach historycznych Kraszewskiego, okres 1833–1863, „Pamiętnik Literacki” 1987, z. 4;

Z. Szweykowski, Klasyfikacja powieści historycznych Kraszewskiego pisanych po roku 1863, w: tegoż, Nie tylko o Prusie, Poznań 1967;

K. W. Zawodziński, Opowieści o powieści, oprac. Cz. Zgorzelski, Kraków 1963 (wybór);

Zdziwienia Kraszewskim, red. M. Zielińska, Wrocław 1990.

 

 

 

HISTORIE RODZINNE W LITERATURZE POLSKIEJ XIX, XX I XXI WIEKU

 

- Życie rodzinne jako doświadczenie społeczne i kulturowe;  przemiany rodziny w XIX i XX wieku w świetle historii, socjologii i antropologii -  miejsce rodziny w kulturze wiktoriańskiej i w Polsce postyczniowej, rodzina i kryzys kultury przełomu XIX i XX w., życie rodzinne czasu PRL-u, rodzina epoki transformacji i globalizacji.

 

- Rodziny „tradycyjne” i „nowoczesne”, model chłopski, model mieszczański; rodzina ponowoczesna.

 

- Przemiany opowieści o rodzinie: historia trwania, historia rozpadu. Rodzina jako „święte” miejsce kultury, rodzina jako doświadczenie toksyczne.

 

- Przemiany modeli, ról i relacji: rodzinne role kobiece i męskie.

 

- Historia rodzinna: między opowieścią prywatną a zbiorową (typy narracji, mity scalające – indywidualne i narodowe).  

 

- Historia rodziny: problem zapisu  (od wielkiej historii do perspektywy „mikro”).

 

- Saga rodzinna i „fragmenty” o rodzinie.

 

- Psychologia rodziny w świetle literatury XIX i XX w.: problem świadectwa, problem zapisu.

 

 

Bibliografia podmiotowa (do wyboru):

 

wiek XIX:

E. Orzeszkowa, Nad Niemnem;

B. Prus, Emancypantki;

H. Sienkiewicz, Rodzina Połanieckich;

S. Żeromski, Uroda życia;

S. Brzozowski, Sam wśród ludzi;

G. Zapolska, Córka Tuśki; 

Z. Nałkowska, Narcyza;

wiek XX:

M. Dąbrowska, Noce i dnie;

J. Kaden-Bandrowski, Miasto mojej matki;

W. Gombrowicz, Transatlantyk;

T. Konwicki, Bohiń;

M. Zientarowa, Wojna domowa;

O. Tokarczuk, Historie ostatnie;

S. Chwin, Esther;

wiek XXI:

J. Bator, Piaskowa Góra;

J. Dehnel, Lala;

D. Bieńkowski, Biało-czerwony;

M. Musierowicz, Kalamburka;

K. Dunin, Tabu;

W. Kuczok, Gnój;

J. Ronikier, W ogrodzie pamięci;

A. Tuszyńska, Osobista historia lęku; 

 

Bibliografia przedmiotowa:

 

Z. Bauman, Ponowoczesność jako źródło cierpień, (zwł. rozdz. W kwestii ponowoczesnej szkoły życia), Warszawa 2000;

Codzienność w literaturze XIX (i XX wieku). Od Adalberta Stiftera do współczesności, red. G. Borkowska i A. Mazur, Opole 2007;

P. Czapliński, Polska do wymiany. Późna nowoczesność i nasze wielkie narracje, Warszawa 2009;

A. Gomóła, Saga rodu Borejków. Kulturowe konteksty Jeżycjady, Katowice 2004;

J. Hoff, Rodzice i dzieci – norma obyczajowa na przełomie XIX i XX wieku, w: Kobieta i kultura życia codziennego. Wiek XIX, wiek XX , red. A. Żarnowska i A. Szwarc, Warszawa 1997;

B. Jedynak, Obyczaje domu polskiego w czasie niewoli 1795-1918, Lublin 1996;

E. Kokoszycka, „Anioł w domu” czyli o małżeństwie w wiktoriańskiej Anglii, w: Kobieta i małżeństwo. Społeczno-kulturalne aspekty seksualności. Wiek XIX, wiek XX, red. A. Żarnowska i A. Szwarc, Warszawa 2004;

Z. Mitosek, Rodzina w opowiadaniu, opowiadanie w rodzinie, w: Praktyki opowiadania, red. Z. Mitosek, W. Grajewski, B. Owczarek, Kraków 2001;

E. Paczoska, Nowoczesnej rodziny historie „naturalne”, w: tejże, Prawdziwy koniec XIX wieku. Śladami nowoczesności, Warszawa 2010;

E. Paczoska, Dojrzewanie, dojrzałość, niedojrzałość. Od Bolesława Prusa do Olgi Tokarczuk, Warszawa 2004, (cz. I, rozdz. 1, 6, Aneks, rozdz. 2);

„Prace Polonistyczne”, Łódź 2006, seria LXI, t.1-2 – poświęcone problematyce rodzinnej w literaturze (tu m.in. artykuły: A. Czabanowskiej-Wróbel, E. Flis, W. Gutowskiego, U. Kowalczuk, G. Matuszek);

J. Prokop, Uniwersum polskie, Kraków 1993;

W. Rybczyński, Dom. Krótka historia idei, Gdańsk 1996;

Teraźniejszość i pamięć przeszłości. Rozumienie historii w literaturze polskiej XX i XXI wieku, red. H. Gosk, Warszawa 2006;

J. Trzebiński, Narracja jako sposób rozumienia świata, w: Praktyki opowiadania, red. Z. Mitosek, W. Grajewski, B. Owczarek, Kraków 2001;

T. Walas, Zrozumieć swój czas. Kultura polska po komunizmie – rekonesans, Kraków 2003.

 

 

 

 

FANTASTYKA W PRZESTRZENI KULTURY (DAWNEJ I WSPÓŁCZESNEJ, DRUKU I MULTIMEDIÓW)

 

Uwaga:

Literatura obca (powinna być potraktowana jako dopełnienie wywodu prowadzonego w oparciu o literaturę polską).

 

 

- Geneza fantastyki, motywy fantastyczne w literaturze do połowy XX wieku (na wybranych przykładach):

 

Samuel ze Skrzypny Twardowski, Nadobna Paskwalina;

H. Morsztyn, Banialuka;

J. Potocki, Rękopis znaleziony w Saragossie;

J.W. Goethe, Faust;

E.A. Poe, Opowieści niesamowite;

J. Słowacki, Balladyna;

S. Wyspiański, Noc listopadowa;

S. Grabiński, Demon ruchu i inne powiadania;

B. Leśmian, Łąka, Pan Błyszczyński;

B. Schulz, Sklepy cynamonowe;

H.P. Lovecraft, Zew Cthulhu.

 

- Współczesna twórczość fantastycznonaukowa i jej odmiany (fantastyka techniczna, fantasy, heroic fantasy, urban fantasy, fantasy miecza i czarów i inne).

- Cechy gatunkowe; poetyka utworów fantasy: konstrukcja i cechy świata przedstawionego; struktura fabuły, czas, przestrzeń, wzory postaci, wymowa ideowa – nacechowanie etyczne.

- Cykle powieściowe.

- Rekwizyt w fantastyce (typy i właściwości rekwizytów, ich funkcje w fabule utworów).

- Medialne adaptacje, reinterpretacje, postaci fantastyki : film, komiks, grafika, gra komputerowa, gra planszowa, fanziny; formy intermedialne.

- Fantasy wobec tradycji kulturowej (zapożyczenia, parafrazy, związki z innymi gatunkami i formami tekstowymi: baśnią, legendą, mitem, powieścią przygodową, poematem rycerskim, i in.).

- Rekwizyt w fantastyce (typy i właściwości rekwizytów, ich funkcje w fabule utworów).

- Magia - sposoby istnienia (przejawy) i funkcje. Mitologie światów fantasy i ich trawestacje (np. J. R. R. Tolkien, H. P. Lovecraft, N. Gaiman).

- Funkcje fantastyki (rozrywkowa, eskapistyczna, kompensacyjna, inne).

 

Bibliografia podmiotowa:

 

S. Lem, Solaris, Pamiętnik znaleziony w wannie, Cyberiada, Bajki robotów;

A. Sapkowski, Wiedźmin (cykl);

J. Dukaj, Lód, Wroniec, zbiory opowiadań;

E. Białołęcka, Tkacz iluzji;

A. Pilipiuk, Jakub Wędrowycz;

A. Ziemiański, Achaja (cykl);

J. Grzędowicz, Pan Lodowego Ogrodu (cykl);

K. Izmajłowa, Mag Niezależny;

S. Sadow, Rzecz o zbłąkanej duszy;

O. Gromyko, cykl o W. Rednej;

M. Zambroch, Na ostrzu noża;

J. R. R. Tolkien, Władca Pierścieni;

J. K. Rowling, cykl o Harrym Potterze;

Ch. Paolini, Dziedzictwo (cykl);

S. Meyer, Zmierzch (cykl);

T. Pratchett, Opowieści ze Świata Dysku;

R. Hobb, Skrytobójca (cykl);

T. Canavan, Trylogia Czarnego Maga;

G. R. R. Martin, Gra o tron;

C. S. Lewis, Opowieści z Narni (cykl).

 

„Fantastyka: miesięcznik literatury SF”, Warszawa 1982-1990 (oraz dodatki kwartalne do miesięcznika: „Komiks Fantastyka” ; „Mała Fantastyka”)

„Nowa Fantastyka” (miesięcznik, wydawany od 1990).

 

Bibliografia przedmiotowa:

 

L. Carter, Tolkien: Świat Władcy Pierścieni, tłum. A. Sylwanowicz, Warszawa 2003;

Fantastyka XIX i XX wieku: granice i pogranicza, red. J. Szcześniak, Lublin 2007;

Fantastyka, fantastyczność, fantazmaty, red. A. Martuszewska, Gdańsk 1994;

R. Handke, Polska proza fantastycznonaukowa: problemy poetyki, Wrocław 1969;

F. Jameson, Archeologia przyszłości: pragnienie zwane utopią i inne fantazje naukowe, tłum. M. Płaza, M. Frankiewicz, A. Miszk, Kraków 2011;

S. Lem, Fantastyka i futurologia, Warszawa 2009;

Z. Lekiewicz, Filozofia science fiction, Warszawa 1985;
Spór o SF. Antologia szkiców i esejów o science fiction, red. B. Okólska, Poznań 1989;

Tolkien: Księga pamiątkowa, red. J. Pearce, tłum. J. Kokot, Poznań 2003;

T. Shippey, Droga do Śródziemia, tłum. J. Kokot,  Poznań 2001;

A. Smuszkiewicz, Zaczarowana gra. Zarys dziejów polskiej fantastyki naukowej, Poznań 1982;

A. Szyjewski, Od Valinoru do Mordoru, Kraków 2004;

Tako rzecze...Lem. Ze Stanisławem Lemem rozmawia Stanisław Bereś, Kraków 2002;

B. Trocha, Degradacja mitu w literaturze fantasy, Zielona Góra 2010;

M. Wydmuch, Gra ze strachem: fantastyka grozy, Warszawa 1975;

A. Zgorzelski, Fantastyka, utopia, science fiction: ze studiów nad rozwojem gatunków, Warszawa 1980.

 

 

 

 

GROTESKA W RÓŻNYCH PRZESTRZENIACH KULTURY POLSKIEJ XX WIEKU (LITERATURA, TEATR, FILM, MALARSTWO) JAKO KATEGORIA ESTETYCZNA I WIZJA RZECZYWISTOŚCI

 

 

- Groteska a realizm:

Logika, związki przyczynowo-skutkowe, reguły prawdopodobieństwa w groteskowym świecie przedstawionym. Groteska wobec fantastyki i reguł gatunkowych literatury fantastycznej (SF, fantastyka baśniowa etc.). Rodzaje, sposoby i funkcje deformacji rzeczywistości w literaturze groteskowej. Fikcja groteskowa wobec fikcji mitycznej, parabolicznej i mimetycznej. Groteska a racjonalne i zdroworozsądkowe wizje świata.

 

- Język groteski:

Język utworów groteskowych a odmiany stylowe języka. Język groteski i reguły decorum. Komunikacja w dramacie groteskowym. Groteska jako krytyka języka oficjalnego (języka władzy i propagandy).

 

- Stałe motywy i toposy sztuki i literatury groteskowej:

Charakterystyczne dla groteski motywy (postaci, sceny, wydarzenia i sytuacje, przedmioty i obiekty) i ich metaforyczne znaczenia; motywy i toposy wspólne dla literatury i sztuk wizualnych.

 

 - Groteska wobec parodii i satyry:

Zbieżności i różnice między groteską a parodią (Witkacy, Gombrowicz, Białoszewski, Różewicz) oraz groteską i satyrą (Gałczyński, Mrożek). Groteska wobec gatunków i konwencji literackich.

 

 - Groteska jako wizja rzeczywistości:

Groteska jako metoda przedstawiania/kreacji rzeczywistości. Groteskowy obraz świata. Czy możemy traktować groteskę jako osobną wizję rzeczywistości? Groteskowe obrazy psychiki, wizje świata społecznego, metafizyka groteski. Groteska jako wizja świata wyobcowanego i jako pojednanie ze światem (w odniesieniu do teorii M. Bachtina i W. Kaysera). Relacje między rzeczywistością psychiczną, duchową i materialną. Podobieństwa i różnice między wizjami rzeczywistości u poszczególnych autorów. Paradoks, sprzeczność, absurd. Rola komizmu i grozy w groteskowych wizjach rzeczywistości.

 

- Groteska wobec historii XX wieku:

Groteskowy katastrofizm (Witkacy, Jaworski, Gałczyński, Tuwim, Różewicz).

Groteska wobec utopii (Witkacy, Lem).

Groteska wobec systemów totalitarnych. Groteska a język władzy (Mrożek).

 

- Postać groteskowa. / Wizja człowieka w literaturze groteskowej:

Fizyczne, psychologiczne i ontologiczne deformacje postaci w literaturze i sztuce groteskowej. Reifikacja, animalizacja i uczłowieczenie (relacja między człowiekiem a rzeczywistością materialną). Cielesność groteskowa. 

 

- Karnawałowe źródła groteski:

Elementy karnawałowe w sztuce groteskowej XX wieku. Pojęcia: karnawalizacja, dół materialno-cielesny, świat na opak. Karnawał jako zabawa i zrytualizowana rebelia, obsceniczność, błazeństwo, afirmacja i negacja. Karnawałowy model groteski a groteska ekspresjonistyczna.

 

 - Użycie pojęcia „groteska” w języku potocznym, codziennym: przemyśl następujące zagadnienie, np. na podstawie przeglądu prasy, Internetu. Zastanów się, na ile użycie potoczne jest zbieżne, a na ile odmienne od ujęcia teoretycznego.

 

Bibliografia podmiotowa:

 

Proza:

S.I. Witkiewicz, Nienasycenie lub Pożegnanie jesieni;

W. Gombrowicz, Transatlantyk, Bakakaj;

B. Schulz, Sanatorium pod klepsydrą, Sklepy cynamonowe;

R. Jaworski, Wesele hrabiego Orgaza;

S. Mrożek, Słoń, Deszcz;

M. Pankowski, Matuga idzie. Przygody;

S. Lem, Bajki robotów, Cyberiada;

S. Themerson, Wykład profesora Mmaa;

 

Dramat:

S. I. Witkiewicz, Gyubal Wahazar, Matka, Szewcy;

W. Gombrowicz, Iwona księżniczka Burgunda, Ślub;

T. Różewicz, Grupa Laokoona, Stara kobieta wysiaduje, Spaghetti i miecz;

S. Mrożek, Policjanci, Karol, Tango;

M. Białoszewski, Teatr Osobny;

K.I. Gałczyński, Teatrzyk „Zielona Gęś”;

 

Poezja:

J. Tuwim, tom Sokrates tańczący (1920), poemat Bal w Operze (1936); wybrane wiersze z lat 20. i 30.;

K. I. Gałczyński, poematy: Koniec świata (1930), Bal u Salomona (1933), Ludowa zabawa (1934); wybrane wiersze z lat 30. (np. Premiery w Biarritz, Upał w raju, Skumbrie w tomacie, Moczmy nogi etc.);

B. Leśmian, Łąka (1920) (tu cykle: Ballady, Pieśni kalekujące); Napój cienisty (1936) (tu
cykl Postacie; wiersze: Pan Błyszczyński, Dwaj Macieje);

M. Białoszewski, Obroty rzeczy (1956);

S. Grochowiak, Menuet z pogrzebaczem (1958), Rozbieranie do snu (1959);

 

Film:

A. Munk, Eroica (część I – Scherzo alla Polacca) (1958), Zezowate szczęście (1959);

W. Has, Pamiętnik znaleziony w Saragossie (1964);

J. Majewski, Sublokator (1966);

M. Piwowski, Rejs (1970);

A. Kondratiuk, Hydrozagadka (1970);
J. Kondratiuk, Dziewczyny do wzięcia (1972);

Filmy krótkometrażowe, etiudy, animacje:

 

S. Themerson, Przygody człowieka poczciwego (1937);

J. Majewski, Rondo (1958);

W. Borowczyk, Szkoła (1958);

A. Kondratiuk, Monolog trębacza (1965), Chciałbym się ogolić (1966);

J. J. Antonisz, Fobia (1967), Te wspaniałe bąbelki w tych pulsujących limfocytach (1973);

Film o sztuce… (biurowej) (1975);

 

Teatr:

J. Grotowski, Akropolis (1962);

T. Kantor, Umarła klasa (reż. A. Wajda) (1976), Wielopole, Wielopole… (1984), Niech sczezną artyści (1988) oraz dostępne fragmenty innych spektakli, np. Mątwa, Cyrk, W małym dworku, Wariat i zakonnica, Kurka wodna, Nadobnisie i koczkodany);

J. Jarocki, Matka (S.I. Witkiewicz) (1972);

J. Gruza, Mieszczanin szlachcicem (J.B. Molier) (1969);

Z. Hübner, W małym dworku (S.I. Witkiewicz) (1971);
J. Grzegorzewski, Szewcy (S.I. Witkiewicz) (1973);

 

Ikonografia:

- Stanisław Ignacy Witkiewicz, Witold Wojtkiewicz, Bronisław Linke, Jerzy Duda-Gracz, Zdzisław Beksiński, Zbysław Marek Maciejewski.

Uzupełnienie - dzieła obcych twórców:

Peter Breughel, Hieronim Bosch, Jacques Callot, Francisco Goya, Alfred Kubin, Oskar Kokoschka, George Grosz, Juan Miró, Salvador Dali, Aubrey Beardsley.

 

Bibliografia przedmiotowa:

 

Antropologia widowisk. Zagadnienia i wybór tekstów, red. L. Kolankiewicz i in., Warszawa 2005, tu rozdział VIII.: Karnawały, s. 385 – 424. (Werner Metzger, Obyczaje karnawałowe i filozofia błazeństwa; Norbert Schindler, Aspekty historyczno-antropologicznej teorii karnawału; Roberto DaMatta, Karnawał równości i karnawał hierarchii; Karl Braun, Karnawał? Karnawalizacja!);

A. Bereza, Parodia wobec struktury groteski, w: Styl i kompozycja, red. J. Trzynadlowski, Wrocław 1965;

M. Bachtin, Twórczość Franciszka Rabelais’go a kultura ludowa średniowiecza i renesansu, tłum. A. i A. Goreniowie, wstęp S. Balbus,  Kraków 1975,  (tu rozdziały: Groteskowy obraz ciała, Obrazy dołu materialno-cielesnego);

W. Bolecki, Hasło: Groteska, groteskowość, w: Słownik literatury polskiej XX wieku, red. A. Brodzka i in., Wrocław 1973;

W. Bolecki, Od potworów do znaków pustych. Z dziejów groteski. Młoda Polska i Dwudziestolecie międzywojenne, w: idem, Pre-teksty i teksty, Warszawa 1992;

M. Dajnowski, Groteska w twórczości Stanisława Lema, Gdańsk 2005;

S. Gębala, Groteska w utworach dramatycznych Sławomira Mrożka, w: idem, Wśród szyderców i gdzie indziej, Katowice 1981;

M. Głowiński, Cztery typy fikcji narracyjnej, w: idem, Poetyka i okolice, Warszawa 1992;

M. Głowiński, Groteska we współczesnej literaturze polskiej, w: idem, Intertekstualność, groteska, parabola. Szkice ogólne i interpretacje. Prace wybrane. Tom V, Kraków 2000;

Groteska, red. M. Głowiński, Gdańsk 2003, (tu: M. Głowiński, Groteska jako kategoria estetyczna, J. Onimus, Groteska i doświadczenie świadomości, tłum. K. Falicka; L. B. Jennings, Termin „groteska”, tłum. M. B. Fedewicz;

W. Kayser, Próba określenia istoty groteskowości, tłum. R. Handke; B. McElroy, Groteska i jej współczesna odmiana, tłum. M. B. Fedewicz;

T. Gryglewicz, Groteska w sztuce polskiej XX wieku, Kraków 1984;

Z. Jastrzębski, O pojęciu groteski i niektórych jej aspektach w dramacie polskim doby obecnej, „Dialog” 1966, nr 11;

J. Kelera, Hasło: Groteski dramaturgia, w: Słownik literatury polskiej XX wieku, red. A. Brodzka i in., Wrocław 1992;

J. Kelera, Dowcip wyobraźni logicznej, w: idem, Kpiarze i moraliści, Kraków 1966;

L. Kołakowski, Kapłan i błazen, w: idem, Pochwała niekonsekwencji: pisma rozproszone z lat 1955-1968. Tom 2, Londyn 1989;

P. Marciszuk, U podstaw groteskowej wizji świata – kryzys podmiotowości (I), „Przegląd Humanistyczny” 1982, nr 12;

R. Nycz, Gest śmiechu. Z przemian świadomości literackiej początku XX wieku, w: tegoż, Język modernizmu, Wrocław 2002;

B. Pawłowska-Jądrzyk, Sens i chaos w grotesce literackiej. Od „Pałuby” do „Kosmosu”, Kraków 2002;

E. Sidoruk, Groteska w poezji Dwudziestolecia: Leśmian, Tuwim, Gałczyński, Białystok 2004, (tu szczególnie: Wprowadzenie);

L. Sokół, Groteska w teatrze Stanisława Ignacego Witkiewicza, Wrocław 1973, (tu szczególnie rozdział Termin i pojęcie groteski);

M. Szwecow-Szewczy, Struktura semiotyczna groteski (na przykładzie dramatu), w: Studia z historii semiotyki, red. J. Sulowski, Wrocław 1971;

Teoria karnawalizacji. Konteksty i interpretacje, red. A. Stoff, A. Skubaczewska-Pniewska, Toruń 2000, (tu: Dlaczego karnawalizacja?; Teoria karnawalizacji literatury Michaiła Bachtina; Ja w Dzienniku – Ja błazeńskie?Różne oblicza karnawalizacji; Świat po karnawale. „Tango” Mrożka…; Groteska i parodia w świetle teorii karnawalizacji).

 

 

 

ITALIAM, ITALIAM… WŁOCHY W LITERATURZE POLSKIEJ DRUGIEJ POŁOWY XX I POCZĄTKU XXI WIEKU

 

 

Uwaga: posługując się podaną literaturą, uczestnik sam dokonuje wyboru problemu spośród sugestii podanych w temacie lub proponuje własne, samodzielne ujęcie. Przedmiotem analizy powinny być przede wszystkim zaproponowane utwory, opracowania służą do ich usytuowania w konkretnej tradycji literackiej i kulturowej. Zalecane są problemowe ujęcia tematu. Należy zwrócić uwagę na następujące zagadnienia:

 

– Autorzy utworów: poeci, eseiści i powieściopisarze, dziennikarze, historycy sztuki, lekarze, przedstawiciele innych zawodów; motywy podróży lub pobytu w Italii.

 

– Formy i gatunki literackie, rodzaje narracji, sposoby opisywania.

 

– Podmiot liryczny – narrator: różne wcielenia postaci mówiącej (od dziennika i autobiografii do fikcji literackiej).

 

– Przedmiot zainteresowań:

- przeszłość: antyczna i chrześcijańska, łacińska i włoska, średniowieczna i renesansowa, siedemnasto-, osiemnasto-, dziewiętnastowieczna;

- dzieła sztuki: architektura, malarstwo, rzeźba

- miejsca: portrety miast, ulice i place, budynki (domy, pałace, rezydencje, wieś), fontanny, parki i założenia ogrodowe;

- ludzie: postacie historyczne i współczesne, mitologiczne i literackie, święci, artyści i pisarze; Polacy we Włoszech;

- przemiany Włoch w dziewiętnastym i dwudziestym wieku.

 

– Tradycje literackie i biograficzne związki polsko-włoskie w kulturze polskiej minionych stuleci we współczesnej narracji: ludzie, podróże, emigracja.

 

Bibliografia podmiotowa:

 

E. Bieńkowska, Co mówią kamienie Wenecji, Gdańsk 1999;

E. Bieńkowska, Michał Anioł. Nieszczęśliwy Rzymianin, Warszawa 2009;

E. Bieńkowska, Spacery po Rzymie, Warszawa 2010;

J. Bolewski SJ, Co po Wenecji…Śladem artystów i świętych, Poznań 2010;

T. Capponi-Borawska, Dziennik toskański, Warszawa 2004;

Z. Herbert, Barbarzyńca w ogrodzie (dowolne wydanie);

G. Herling-Grudziński, Sześć medalionów i 1srebrna szkatułka, Warszawa 1994;

G. Herling-Grudziński, Dziennik pisany nocą (odpowiednie fragmenty);

J. Iwaszkiewicz, Podróże do Włoch, Warszawa 1977;

K. Jeleński, Listy z Korsyki. Do Józefa Czapskiego;

W. Karpiński, Pamięć Włoch, Kraków 1982 lub wyd. nast.;

M. Kuncewiczowa, Przeźrocza. Notatki włoskie, Warszawa 1985;

Notes toskański, wybór i red. M. Zagańczyk, Warszawa 2012;

J. Parandowski, Mój Rzym...;

J. Pollakówna, Weneckie tęsknoty, Warszawa 2003;

J. Stempowski, Eseje (Corona turrita (z dziennika podróży do Włoch), W Turynie), w: tegoż, Od Berdyczowa do Lafitów, wybrał, opracował i przedmową opatrzył A. St. Kowalczyk, Wołowiec 2001 (można także korzystać z innego wydania);

J. Stempowski, Wybór listów;

A. Szczuciński, Włoskie miniatury, Warszawa 2008;

M. Zagańczyk, Droga do Sieny, Warszawa 2005;

M. Zagańczyk, Krajobrazy i portrety, Warszawa 1999;

"Zeszyty Literackie" - szkice, felietony, eseje zawarte w kolejnych numerach, np.:

Z. Herbert, Pana Montaigne’a podróż do Italii, ,,Zeszyty Literackie” nr 73/ zima 2001;

J. Pollakówna, Odczytując z powietrza, ,,Zeszyty Literackie” nr  60/jesień 1997;

J. Pollakówna, Zapatrzenie,  ,,Zeszyty Literackie” nr 54/wiosna 1996;

B. Toruńczyk, Wycieczka do Parmy, ,,Zeszyty Literackie” nr 65/zima 1999.

 

 

Bibliografia uzupełniająca:

P. Muratow, Obrazy Włoch. Rzym, tłum. i przyp. opatrzył P. Hertz, Warszawa 2008;

P. Muratow, Obrazy Włoch. Wenecja, tłum. i przyp. opatrzył P. Hertz, Warszawa 2009;

P. Muratow, Obrazy Włoch. Florencja, tłum. i przyp. opatrzył P. Hertz, Warszawa 2012;

P. Muratow, Obrazy Włoch. Toskania i Umbria, tłum. i przyp. opatrzył P. Hertz, Warszawa 2010;

P. Muratow, Obrazy Włoch. Mediolan i Werona, tłum. i przyp. opatrzył P. Hertz, Warszawa 2011.

 

Bibliografia przedmiotowa (w tym także wskazująca tradycje problemu):

Słownik literatury staropolskiej (Średniowiecze, renesans, barok), red. T. Michałowska, Wrocław 1990;

Słownik literatury polskiej XIX wieku, red. J. Bachórz i A. Kowalczykowa, Wrocław 1991;

Słownik literatury polskiej XX wieku, red. A. Brodzka-Wald i in., Wrocław 1993;

M. Borucki, Polacy w Rzymie. Od czasów Mieszka I do Jana Pawła II, Warszawa 1995;

L. Henczel-Wróblewska, Dzieje Polaków we Włoszech, Poznań-Kalisz 2006;

M. E. Kowalczyk, Obraz Włoch w polskim piśmiennictwie geograficznym i podróżniczym XVIII wieku, Toruń 2005;

Kozińska-Donderi, Obraz Włoch i motywy włoskie w prozie polskiej 1918-1956, Wrocław 2003;

E. Łoch, Przestrzenie włoskie w podróżopisarstwie polskim w II połowie XIX wieku, w: tejże, Wokół modernizmu: studia o literaturze XIX i XX wieku, Lublin 1996;

O. Płaszczewska, Wizja Włoch w polskiej i francuskiej literaturze okresu romantyzmu, Kraków 2003;

R. Pollak, Związki kultury polskiej z Włochami, w: tegoż, Wśród literatów staropolskich, Warszawa 1966;

A. Sajkowski, Włoskie przygody Polaków, Warszawa 1973;

Literatura polska. Przewodnik encyklopedyczny, tom 1-2, Warszawa 1984 (hasło: Włosko-polskie związki literackie i inne wybrane zagadnienia);

Włochy a Polska – wzajemne spojrzenia, red. J. Okoń, Łódź 1998.

 

Bibliografia pomocnicza:

R. Sendyka, Nowoczesny esej. Studium historycznej świadomości gatunku, Kraków 2006.

 

 

 

Temat językoznawczy

PAPIEŻ POPRAWIŁ PIUSKĘ I ZJADŁ NAPOLEONKĘ

Przekształcanie nazw ludzi i miejsc w wyrazy pospolite

 

  1. Zastanów się nad przedstawionymi poniżej zagadnieniami, a następnie – korzystając z podanych opracowań – przedstaw najważniejsze i najciekawsze kwestie związane z przenikaniem nazw własnych do sfery słownictwa pospolitego.
  • Podział słownictwa na nazwy własne (onimy) i wyrazy pospolite (apelatywy). Co je różni, jeśli weźmie się pod uwagę znaczenie, zakres desygnatów i ortografię?
  • Definicja eponimu. Na czym polega proces apelatywizacji (przenoszenia nazw własnych do zbioru wyrazów pospolitych, np. Adidas ‘marka przemysłowa, której twórcą był Adolf Dassler’ " adidas ‘but sportowy na grubej podeszwie’)? Z jakimi zmianami dla danej jednostki wyrazowej wiąże się jej apelatywizacja?
  • Wykorzystywanie mechanizmów słowotwórczych przy apelatywizacji nazw własnych. Podaj przykłady eponimów będących i niebędących derywatami słowotwórczymi. Czy eponimy również mogą występować w funkcji podstawy słowotwórczej?
  • Tworzenie eponimów jako sposób wzbogacania leksyki – rozpatrywany na tle innych sposobów pomnażania zasobu leksykalnego.
  • Powody i czynniki motywujące procesy apelatywizacji nazw własnych. Proces kształtowania się znaczenia leksykalnego w wypadku eponimów. Jakie mechanizmy językowe wiążą się z tym procesem?
  • Jakie funkcje eponimy mogą pełnić w tekstach? Zastanów się nad tym, odwołując się do znanych sobie funkcji języka. Podaj przykłady różnych zastosowań eponimów w wybranych tekstach. Możesz w tym celu skorzystać z zasobu Narodowego Korpusu Języka Polskiego, dysponującego wygodną wyszukiwarką wyrazów (www.nkjp.pl).
  • Typy eponimów według rodzaju desygnatów i tendencje systemowe w zakresie tworzenia eponimów.
  • Kwestie poprawnościowe związane z eponimami (zagadnienia fleksji i składni).

 

  1. Zadania do wyboru:

 

  1. Wybierz dowolny zakres tematyczny słownictwa ogólnego (np. sztuka kulinarna, wojskowość, ubiory i moda, film, malarstwo, religia itp.) lub dowolną odmianę środowiskową języka (np. język młodzieżowy, język naukowy, język techniczny itd.). Korzystając ze słowników i ze zgromadzonych przez siebie źródeł, wypisz możliwie dużą liczbę eponimów spośród słownictwa z tego zakresu (np. około 40-50)*. Zastanów się nad przyczynami wykorzystania odpowiednich nazw własnych do utworzenia tych eponimów. Czy w obrębie zgromadzonych przez Ciebie przykładów można wyróżnić jakieś typy, np. według kryterium pochodzenia lub według kryterium rodzaju pierwotnej nazwy własnej (antroponim, toponim itd.)? Co na tej podstawie możesz powiedzieć o uwarunkowaniach kulturowych zgromadzonej leksyki? Jakie typy nazw własnych są najczęściej używane do tworzenia eponimów? Jak sądzisz – dlaczego tak jest? Jakie z kolei typy nazw nie stanowią lub stanowią bardzo rzadko podstawę do apelatywizacji? Z czego to może wynikać? Jakiego rodzaju nazwy własne nie bywają wykorzystywane jako eponimy ze względu na tabu kulturowe?
  2. Zbierz przykłady eponimów (około 40-50) o jednakowym pochodzeniu (np. anglicyzmy, italianizmy, rusycyzmy, orientalizmy itd.)*. Pogrupuj je według kryterium tematycznego. Zastanów się nad powodami przenikania tych właśnie eponimów do polszczyzny. Sprawdź w słownikach języka ogólnego i w słownikach specjalnych (np. słowniki eponimów, słowniki dwu- i wielojęzyczne, słowniki innych języków), czy eponimy te rzeczywiście mają swój „pierwowzór” w języku, z którego pochodzą odpowiednie motywujące je nazwy własne, czy też funkcjonują wyłącznie w polszczyźnie. A może są internacjonalizmami (czyli wyrazami występującymi w wielu językach w podobnej formie i w tym samym znaczeniu)? O czym by to świadczyło? Czy zapożyczanie eponimów idzie w parze z ogólnym procesem zapożyczania wyrazów z danego języka? Czy można zauważyć jakieś ogólniejsze ponadnarodowe prawidłowości w mechanizmach tworzenia eponimów? Z czego może to wynikać?

*Należy unikać omawiania przykładów analizowanych w opracowaniach.

 

  •  

Lektury wprowadzające:

Z. Abramowicz, Kulturowy aspekt onimizacji, w: Onimizacja i apelatywizacja, red. Z. Abramowicz, E. Bogdanowicz, Białystok 2006, s. 23-29;

A. Cieślikowa, Nazwy własne w historii i we współczesności języka polskiego, w: Rozprawy o historii języka polskiego, red. nauk. S. Borawski, Zielona Góra 2005, s. 5-18;

A. Cieślikowa, Onimizacja, apelatywizacja a derywacja, w: Onimizacja i apelatywizacja, red. Z. Abramowicz, E. Bogdanowicz, Białystok 2006, s. 47-56;

Z. Kaleta, Teoria nazw własnych, w: Polskie nazwy własne. Encyklopedia, red. E. Rzetelska-Feleszko, Kraków 2005, s. 15-36.

 

Bibliografia szczegółowa:

W. Chlebda, Cheops prozy, Peim i balceroid... Derywaty nazw własnych a leksykografia, „Poradnik Językowy” 1995, z. 2, s. 11-21;

A. Chludziński, Najnowsza warstwa eponimów odantroponimicznych zawarta w Nowym słowniku gwary uczniowskiej, w: Onimizacja i apelatywizacja, red. Z. Abramowicz, E. Bogdanowicz, Białystok 2006, s. 39-46;

M. Czeszewski, K. Foremniak, Ludzie i miejsca w języku. Słownik frazeologizmów eponimicznych, Warszawa 2011;

K. Długosz-Kurczabowa, Apelatywizacja biblijnych nazw własnych w języku polskim, Wrocław 1990;

E. Grodziński, Imiona własne jednobrzmiące z pospolitymi, „Onomastica” 1981, t. XXVI, s. 5-40;

M. Guz, Obszary tematyczne eponimów pochodzenia francuskiego w języku polskim, „Białostockie Archiwum Językowe” 2010, nr 10, s. 91-101;

J. Ignatowicz-Skowrońska, Eponimy w slangu młodzieżowym, w: Vlasne mena w jezyku a spoločnosti, 14. Slovenska Onomasticka Konferencia, Banská Bystrica, 6-8 jula, Bratislava – Banska Bystrica 2000, s. 95-103;

H. Jadacka, Nazwy własne jako rzeczowniki pospolite, hasło problemowe, w: Nowy słownik poprawnej polszczyzny, red. A. Markowski, Warszawa 1999;

I. Kamińska-Szmaj, Apelatywizacja nazw własnych w inwektywach politycznych, w: Onimizacja i apelatywizacja, red. Z. Abramowicz, E. Bogdanowicz, Białystok 2006, s. 103-111;

W. Kopaliński, Słownik eponimów, czyli wyrazów odimiennych, Warszawa 1996;

Cz. Kosyl, O przechodzeniu nazw własnych do kategorii nazw pospolitych, „Onomastica” 1974, t. XIX, s. 85-104;

V. Machnicka, Dlaczego i w jaki sposób nazwy własne stają się nazwami pospolitymi? próba prześledzenia zasadniczych procesów na wybranych przykładach, w: Nazewnictwo na pograniczach, red. J. Ignatowicz-Skowrońska, Szczecin 2005;

R. Marcinkiewicz, Lepper, lepperiada, lepperyzmy, „Poradnik Językowy” 2003, z. 6, s. 51-61;

E. Masłowska, Z problemów pejoratywizacji lub melioracji nazw własnych użytych w funkcji appellatiwów, „Język a kultura” 1991, t. 3, s. 29-40 (lub: http://www.lingwistyka.uni.wroc.pl/jk/JK-03/JK3-maslowska.pdf);

J. Miodek, K. Orzechowski, J. Piotrowski, Nomina propria w funkcji wyrazów pospolitych, „Językoznawca” 1967, z. 16/17, s. 65-72;

Nazwy własne jako rzeczowniki pospolite, hasło problemowe, w: Słownik poprawnej polszczyzny, red. W. Doroszewski, Warszawa 1994;

E. Pajewska, Rzeczowniki pospolite od nazw własnych w ujęciu leksykograficznym (na podstawie „Uniwersalnego słownika języka polskiego” pod red. S. Dubisza), w: Nazewnictwo na pograniczach, red. J. Ignatowicz-Skowrońska, Szczecin 2005;

E. Rudnicka, Z pogranicza leksykologii i onomastyki. Przyczynek terminologiczny, „Prace Filologiczne” 2005,t. L, s. 99-124;

K. Rymut, Granica czy sfera przejściowa między nomen appellativum a nomen proprium, w: tegoż, Szkice onomastyczne i historycznojęzykowe, Kraków 2003, s. 9-12;

M. Schabowska, Apelatywizacja rzeczowników własnych na przykładzie wyrazów zapożyczonych do języka polskiego, w: Symbolae polonicae in honorem S. Jodłowski. Wrocław 1972, s. 155-164;

A. Tyrpa, Apelatywizacja etnonimów, w: Onimizacja i apelatywizacja, red. Z. Abramowicz, E. Bogdanowicz, Białystok 2006, s. 261-269.

                             

 

 

 

 

TEMATY TEATROLOGICZNE

 

FILM W TEATRZE WCZORAJ I DZIŚ:

od nieruchomego kadru do bieżąco filmowanych sekwencji spektaklu;

od „zeittheater” i montażu scen do teatralnych realizacji scenariuszy filmowych.

 

 

 

- Zjawisko, jakim było i jest wykorzystywanie techniki filmowej w przedstawieniu teatralnym.

 

- Pojawienie się kadrów filmowych już w końcu XIX wieku w spektaklach dramatycznych i operowych, także na scenach polskich.

 

- Zainteresowanie montażem filmowym jako techniką dyscyplinującą tekst dramatyczny w latach późniejszych.

 

- Wpływ aktorstwa filmowego na aktorstwo sceniczne, powodujący znaczne uproszczenie środków wyrazu artystycznego, zwłaszcza w latach 40-tych i 50-tych XX.

 

- Sięganie przez reżyserów teatralnych – współcześnie – po scenariusze filmowe i adaptowanie ich na scenę.

 

Uwaga: Uczestnik Olimpiady może wybrać i szczegółowo omówić jedno z sugerowanych wyżej zagadnień; może wykorzystać przywołane niżej przykłady spektakli, jak również posłużyć się przedstawieniami przez siebie wybranymi.

 

 

- Przedstawienia Erwina Piscatora, Wsiewołoda Meyerholda i Bertolta Brechta.

 

- Spektakle Aleksandra Zelwerowicza, Leona Schillera czy Wacława Radulskiego z lat dwudziestych i trzydziestych XX wieku

 

-Wybrane współczesne przedstawienia teatralne z elementami filmu:

 

- Sprawa w reż. Jerzego Jarockiego;

- Bzik tropikalny w reż. Grzegorza Jarzyny;

- Factory w reż. Krystiana Lupy;

- Niewina Dei Loher w reż. Pawła Miśkiewicza;

- Krum w reż. Krzysztofa Warlikowskiego;

- (A)polonia w reż. Krzysztofa Warlikowskiego;

 

- Spektakle inspirowane filmem:

 

P. Demirski, Niech żyje wojna wg Czterech pancernych i psa, reż. Monika Strzępka.

sclerosis multiplex, Dynastia, dramat. Paweł Dobrowolski, reż. Natalia Korczakowska;

 

- Spektakle wg scenariuszy filmowych:

 

Zmierzch bogów wg Viscontiego, reż. Grzegorz Wiśniewski;

Persona wg Bergmana, reż. Grzegorz Wiśniewski;

Jak być kochaną wg Hasa, reż. Weronika Szczawińska;

Czyż nie dobija się koni wg Sydneya Pollacka, reż. Maja Kleczewska;

Wielki Gatsby wg Fitzgeralda, reż. Michał Zadara;

 

Wykaz premier znajduje się na wortalu Instytutu Teatralnego w Warszawie:

www.e-teatr.pl;  przy każdej premierze znajduje się obszerny wybór recenzji prasowy.

 

 

Bibliografia (do wyboru):

 

Aktor w kulturze współczesnej, red. E. Udalska, Warszawa 1999;

Antropologia widowisk, wstęp i red. L. Kolankiewicz, Warszawa 2005;

C. Balme, Wprowadzenie do nauki o teatrze, tłum. W. Dudzik, Warszawa 2005 (m.in. rozdz. Nauka o teatrze a nauka o mediach);

B. Brecht, Brecht On Film & Radio, ed. by M. Silberman, Methuen Drama 2000;

P. Brook, Nie ma sekretów. Myśli o aktorstwie i teatrze, tłum. I. Libucha, M. Orski, Łódź 1997;

P. Brook, Ruchomy punkt. Czterdzieści lat poszukiwań teatralnych.1946-1987, tłum. E. Guderian-Czaplińska, G. Ziółkowski, Wrocław-Poznań 2004;

H. Brzoza, Konstruktywistyczny teatr Meyerholda, „Sztuka”, 1979, z. 2/6;

M. Carlson, Performans, tłum. E. Kubikowska, Warszawa 2007 (tu obszerna bibliografia, która może być pomocna);

R. Cieślak, Teatr Anny Augustynowicz, Szczecin 2012;

E. Csató, Leon Schiller, Warszawa 1968;

L. Czapliński, Film i opera to jedno. Dowód przeprowadzony przez Brooka, "Powiększenie", 1985, nr 3;

Dramaturg. „Notatnik Teatralny” nr 58-59/2010;

A. Duda, Teatr realności. O iluzji i realności w teatrze współczesnym, Gdańsk 2006;

Encyklopedia kultury. Teatr – Widowisko, red. M. Fik, Warszawa 2000;

B. Guczalska, Rezoner, medium, gracz. Aktor w dwudziestoleciu 1989 – 2009, w: 20-lecie. Teatr polski po 1989, red. D. Jarząbek, M. Kościelniak, G. Niziołek, Kraków 2010;

B. Kita, Między przestrzeniami. O kulturze nowych mediów, Kraków 2003;

Kultura i sztuka u progu XXI wieku, red. S. Krzemień-Ojak, Białystok 1997;

P. Lachman, Czas w teatralnej masce. Od Akt-orki do KaBaKai, „Notatnik Teatralny” 1997, nr 1;

Hans-Thies Lehmann, Teatr postdramatyczny, tłum. D. Sajewska, M. Sugiera, Kraków 2004 (m.in. rozdz.: Media oraz Epilog);

J. Limon, Piąty wymiar teatru, Gdański 2006;

T. Łomnicki, Spotkania teatralne, Warszawa 1984 (lub 2002);

S. Marczak-Oborski, Teatr w Polsce 1918-1939 : wielkie ośrodki, Warszawa 1984;

W. Meyerhold, Rekonstrukcja teatru, tłum. J. Rdułtowski, „Pamiętnik Teatralny” 1956, z. 2-3;

Myśl teatralna polskiej awangardy 1919-1939. Antologia, wybór i wstęp S. Marczak-Oborski, Warszawa 1973;

G. Niziołek, Warlikowski. Extra ecclesiam, Kraków 2008;

K. Osińska, Teatr rosyjski XX wieku wobec tradycji. Kontynuacje, zerwania transformacje, Gdańsk 2009;

Z. Osiński, Wacław Radulski (1904-1983), „Pamiętnik Teatralny” 1984, z. 1-2;

B. Osterloff, Aleksander Zelwerowicz, Warszawa 2011;

Polska myśl teatralna i filmowa, Antologia, red. T. Sivert i R. Taborski, Warszawa 1971:

P. Pavis, Współczesna inscenizacja: źródła, tendencje, perspektywy, tłum. P. Olkusz, Warszawa 2011;

E. Piscator, Teatr polityczny, tłum. R. Szydłowski, Warszawa 1982;

J. Puzyna-Chojka, Teatr w poszukiwaniu realności, „Kultura Enter. Miesięcznik Wymiany Idei”, XI 2008, www.kulturaenter.pl

D. Ratajczakowa, Reality Drama, „Dialog” 7/2004;

L. Schiller, Droga przez teatr, oprac. J. Timoszewicz, Warszawa 1983;

P. Skrzypczak, Aktor i jego ekranowa postać, Toruń 2009;

J. Szczublewski, Artyści i urzędnicy, czyli Szaleństwa Leona Schillera, Warszawa 1961;

Świadomość teatru. Polska myśl teatralna drugiej połowy XX wieku, red. W. Dudzik, Warszawa 2007;

K. Taras, Witkacy i film, Warszawa 2005;

Teatr. Przestrzeń dialogu II. Wokół granic konwencji i technik teatralnych, red. J. Tyszka, J. Ostrowska, A. Skórzyńska, Szczecin 2004;

Teatr w kulturze. Zagadnienia i wybór tekstów, red. L. Kolankiewicz, W. Dudzik, Warszawa 1991.

 

Wybrane recenzje:

 

- K. Lemańska, O kobiecie fatalnej, czyli jak nie być kochaną. Bałtycki Teatr Dramatyczny im. Juliusza Słowackiego w Koszalinie: Jak być kochaną, reż. Weronika Szczawińska; „Didaskalia” nr 106, grudzień 2011;

 

- M. Zielińska, Mąt i dziejowa latarnia. Teatr Narodowy w Warszawie: Sprawa, reż. Jerzy Jarocki; „Didaskalia” nr 106, grudzień 2011;

 

- „Didaskalia” nr 84, kwiecień 2008 (rozdz.: Factory);

 

 - Wybrane artykuły z „Didaskaliów” dostępne są w Internecie na stronie www.didaskalia.pl

 

- „Notatnik Teatralny” nr 43, 2006 (nr monograficzny o M. Kleczewskiej), nr 60-61, 2010: Sztuka aktorska;  nr 64-65, 2012 (nr monograficzny o M. Strzępce i P. Demirskim);

 

- Od nr. 1/2012 „Teatru” w Internecie dostępne są wybrane artykuły z bieżących numerów na stronie www.teatr-pismo.pl/

 

- Spisy treści czasopism teatralnych od 2000 roku dostępne są na stronie internetowej http://katalog.czasopism.pl

 

 

 

WYKLUCZENI ZE ŚWIATA: OBCY (INNY) – OUTSIDER – SZALENIEC – WIĘZIEŃ

 

- Zainteresowanie jednostką, funkcjonującą – z różnych powodów – poza strukturami społeczeństwa, w którym przyszło jej żyć jako jeden z głównych tematów współczesnej polskiej twórczości teatralnej.

 

– Różne formy wykluczenia: od sytuacji obcego, z różnych przyczyn nieakceptowanego przez grupę społeczną, czy outsidera, na własną rękę dystansującego się od społeczności – po sytuację więźnia, rozumianą bądź dosłownie bądź przenośnie, zawsze jednak oznaczającą odcięcie od świata zewnętrznego, realnie istniejącego.

 

Uwaga: Uczestnik olimpiady wybierający ten temat powinien opisać sposób, w jaki reżyser i aktor(zy) kreują świat przedstawiony dramatów oraz jakimi środkami artystycznymi obrazują egzystencjalny stan bohatera (-rów).

 

 

Teatralne realizacje proponowanych niżej tekstów (do wyboru, co najmniej 3 spektakle, każdy jako przykład wymienionych sytuacji egzystencjalnych); dopuszczalne jest posłużenie się własnym doborem przedstawień.

 

Pedro Calderon de la Barca, Życie jest snem, Książę Niezłomny;

Miguel de Cervantes, Don Kichot (liczne adaptacje);

William Shakespeare, Hamlet, Burza, Król Lear, Ryszard III, Kupiec wenecki;

Molière, Mizantrop;

Georg Büchner, Woyzeck;

Heinrich Kleist, Książę Homburg;

Nikołaj Gogol, Pamiętnik wariata, Płaszcz;

Anton Czechow, Płatonow;

Maksim Gorki, Na dnie;

Fiodor Dostojewski, Zbrodnia i kara, Biesy, Gracz, Łagodna;

Henrik Ibsen, Peer Gynt;

Thomas Bernhard, Rodzeństwo;

Marek Koterski, Dzień świra, Dom wariatów, Życie wewnętrzne;

Ireneusz Iredyński, Ołtarz wzniesiony sobie;

Janusz Krasiński, Czapa;

Albert Camus, Caligula, Dżuma;

Tadeusz Różewicz, Wyszedł z domu, Kartoteka, Kartoteka rozrzucona;

Werner Schwab, Prezydentki;

Peter Weiss, Męczeństwo i śmierć Jean Paul Marata...;

Dea Loher, Przypadek Klary, Niewina;

Elfriede Jelinek, Kupieckie konrakty;

Sara Kane, Oczyszczeni, 4.48 Psychosis;

Tadeusz Słobodzianek, Prorok Ilja, Nasza klasa;

Paweł Passini, Artaud. Sobowtór i jego teatr;

 

Można uwzględnić także przedstawienia autorskie Krystiana Lupy (Persona. Marylin oraz Persona. Simone), Mai Kleczewskiej (Marat/Sade, Babel), Krzysztofa Warlikowskiego ((A)polonia, Koniec, Opowieści afrykańskie).

 

Wykaz premier znajduje się na wortalu Instytutu Teatralnego w Warszawie:

www.e-teatr.pl;  przy każdej premierze znajduje się obszerny wybór recenzji prasowych

 

 

Bibliografia (wybór):

 

H. Arendt, Kondycja ludzka, tłum. A. Łagodzka, Warszawa 2000;

B. Baczyńska, Książę Niezłomny : hiszpański pierwowzór i polski przekład, Wrocław 2002;

B. Baczyńska, Dramaturg w wielkim teatrze historii – Pedro Calderón de la Barca, Wrocław 2005;

H. Buczyńska-Garewicz, Człowiek wobec losu, Kraków 2010;

Dwudziestolecie. Teatr polski po 1989 roku, red. G. Niziołek, D. Jarząbek i M. Kościelniak, Kraków 2010;

Dyskurs, postać i płeć w dramacie, red. W. Baluch, M. Sugiera, J. Zając, Kraków 2010;

Elementy dramatu. Analizy diagnostyczne, red. M. Borowski i M. Sugiera, Kraków 2009;

M. Foucault, Powiedziane, napisane: Szaleństwo i literatura, tłum. B. Banasiak, Warszawa 1999;

M. Foucault, Słowa i rzeczy: Archeologia nauk humanistycznych, tłum. T. Komendant, A. Tatarkiewicz, Gdańsk 2005 oraz 2007;

S. Greenblatt, Poetyka kulturowa. Pisma wybrane, red. Kujawińska-Courtney, tłum. K. Karpinowicz i in., Kraków 2006;

S. Greenblatt, Shakespeare. Stwarzanie świata, tłum. B. Kopeć-Umiastowska, Warszawa 2007;

Ibsen czytany. Ibsen oglądany, red. E. Partyga, L. Sokół, Warszawa 2008;

Ibsen. Odejścia i powroty, red. M. Borowski i M. Sugiera, Kraków 2009;

J. Kott, Płeć Rozalindy, Kraków 1992;

G. Niziołek, Sobowtór i utopia. Teatr Krystiana Lupy, Kraków 1997;

G. Niziołek, Ciało i słowo. Szkice o teatrze Tadeusza Różewicza, Kraków 2004;

G. Niziołek, Warlikowski. Extra ecclesiam, Kraków 2008;

J. Puzyna-Chojka, Figura Obcego w dramacie współczesnym, Yorrick nr 27, październik 2010; strona internetowa www.aict.art.pl/yorick-mainmenu-65/nr 27...

M. Sugiera, Wariacje szekspirowskie w powojennym dramacie europejskim, Kraków 1997;

M. Sugiera, W cieniu Brechta, Kraków 1999;

M. Sugiera, Realne światy / możliwe światy. Niemiecki dramat ostatniej dekady (1995-2004), Kraków 2005;

M. Sugiera, Inny Szekspir, Kraków 2009;

W. Szturc, Moje przestrzenie. Szkice o wrażliwości ludzkiej, Kraków 2004;

W. Szturc, Nowe przestrzenie. Szkice o namiętności, Kraków 2011;

K. Warlikowski, P. Gruszczyński, Szekspir i uzurpator, Warszawa 2007;

 

- Spis recenzji na wortalu e-teatr.pl – przy zapisie dokumentacyjnym premiery.

 

- Wybrane artykuły z dwumiesięcznika „Didaskalia”:

 

K. Fazan, Czarny mózg Warlikowskiego. Nowy Teatr w Warszawie: Koniec, reż. Krzysztof Warlikowski; „Didaskalia” nr 100, grudzień 2010;

J. Papuczys, Zmagania z Artaudami. Teatr Studio w Warszawie: Artaud. Sobowtór i jego teatr, reż. Paweł Passini; „Didaskalia” nr 105, 2011;

D. Semenowicz, Przeoczone spotkanie. (A)pollonia Krzysztofa Warlikowskiego, „Didaskalia” nr 102, kwiecień 2011;

J. Walaszek, Krum, Sim, Prospero, „Didaskalia” nr 69, październik 2005;

- „Didaskalia” nr 34, grudzień 1999 (rozdz.: Hamlet), nr 42, kwiecień 2001 (rozdz.: Bachantki), nr 47, luty 2002 (rozdz.: Kane), nr 65-66, luty – kwiecień 2005 (rozdz.: Krum), nr 77, luty 2007 (rozdz.: Warlikowski), nr 92-93, sierpień – październik 2009 (rozdz.: (A)pollonia), nr 96, kwiecień 2010 (rozdz.: Tramwaj); nr 107, luty 2012 (rozdz.: Warlikowski);

- „Didaskalia” nr 84, kwiecień 2008 (rozdz.: Factory), nr 91, czerwiec 2009 (rozdz.: Persona), nr 96, kwiecień 2010 (rozdz.: Persona).

 

- Wybrane artykuły z „Didaskaliów” oraz indeks tytułów i spisy treści dostępne są w Internecie na stronie www.didaskalia.pl

 

- „Notatnik Teatralny” nr 62-63, 2011 (nr monograficzny o K. Warlikowskim).

 

- Od nr. 1/2012 „Teatru” w Internecie dostępne są wybrane artykuły z bieżących numerów na stronie www.teatr-pismo.pl/

 

- Spisy treści czasopism teatralnych od 2000 roku dostępne są na stronie internetowej http://katalog.czasopism.pl