Rodzina, ach, rodzina. Językowy obraz relacji rodzinnych w polszczyźnie (Temat językoznawczy)

A. Prace przygotowawcze

I. Wykorzystując kilka łatwiej dostępnych opracowań z podanego zestawu lektur, zapoznaj się z następującymi zagadnieniami teoretycznymi:

  • Pojęcie językowego obrazu świata (JOS). Obrazy zjawisk utrwalone w języku jako swoisty rys danej kultury narodowej.
  • Stereotyp – wyraz wspólnoty myślenia i odczuwania. Sposoby przejawiania
    się stereotypów: przypisywanie przedmiotom i zjawiskom typowych cech, używanie utrwalonych wyrażeń (formuł), w tym wyrażeń o zatartej motywacji semantycznej (idiomów).

 

II. Na podstawie informacji zawartych w słownikach i w innych kompendiach (np. w zbiorach idiomów i przysłów) spróbuj dociec, jaki językowy obraz rodziny utrwalił
się we współczesnej polszczyźnie i jakie zmiany zachodziły w nim w ciągu wieków.

Zagadnienia szczegółowe:

  • Pojęcie rodziny i jej zasięg (bliscy i dalecy krewni oraz powinowaci). Szerokie
    i wąskie rozumienie rodziny (‘ród – rodzina’);
  • Współczesne i dawne nazwy członków rodziny (np. świekra, stryj, wujenka). Ekspresywne określenia bliskich i dalekich krewnych (np. mamusia, tatulek, siostrzyczka, matczysko, pociotki, siódma woda po kisielu);
  • Różnice w klasyfikacji ról rodzinnych w języku potocznym oraz w gwarach
    i dialektach. Środowiskowe sposoby nazywania rodziców (np. starzy)
    i współmałżonków (np. matka ‘żona’, stary ‘mąż’);
  • Osoby związane z rodziną: swat, druh / druhna, kum / kuma, niania / piastunka, mamka;
  • Etymologia nazw pokrewieństwa i innych ról społecznych związanych z rodziną;
  • Derywaty słowotwórcze od poszczególnych nazw pokrewieństwa i nazw powinowatych;
  • Frazeologizmy i idiomy zawierające nazwy pokrewieństwa i powinowactwa;
  • Przysłowia dotyczące rodziny lub jej członków (np. Jaka mać, taka nać);
  • Derywaty semantyczne, w których podstawę metaforyzacji stanowią nazwy pokrewieństwa i powinowactwa (np. matka przełożona, matka chrzestna, ziemia-matka, Macierz Szkolna, siostra miłosierdzia, braciszek zakonny, rodzina językowa, traktować coś po macoszemu itp.);
  • Wykorzystanie nazw pokrewieństwa w przedstawianiu religijnej wizji świata
    (na przykładzie chrześcijaństwa);
  • Stereotypowe cechy przypisywane poszczególnym członkom rodziny. Swoisty
    dla kultury polskiej stereotyp matki Polki;
  • Typowe i nietypowe role członków rodziny (np. matka adopcyjna, zastępcza) – jakie cechy są im wspólne, a jakie odmienne?
  • Sposób porozumiewania się z członkami rodziny jako wyraz więzi oraz hierarchii społecznej panującej w rodzinie lub braku takiej hierarchii (sposoby zwracania
    się do siebie członków rodziny – rodziców do siebie nawzajem i do dzieci, dzieci
    do rodziców lub dziadków, braci, sióstr i kuzynów, cioć i wujków itd. –
    w wypowiedziach bezpośrednich i w listach; różnice w używaniu różnych aktów mowy: pytań, rozkazów / poleceń, próśb).

 

B. Polecenia dotyczące opracowania pisemnego

Tematy do wyboru:

      1. Językowy obraz rodziny we współczesnej polszczyźnie potocznej (ewentualnie – w mowie uczniów);

lub

      2. Językowy obraz rodziny utrwalony w świadectwach literackich.

 

ad 1) Biorąc pod uwagę zagadnienia sformułowane w części I i wiadomości na ich temat, nakreśl językowy obraz rodziny utrwalony we współczesnym języku polskim,
ze szczególnym uwzględnieniem zwyczajów językowych Twojego środowiska. Zwróć uwagę na zmiany tego obrazu w stosunku do epok dawnych. Zbierz wśród członków swojej rodziny (lub wśród kolegów) materiał językowy pozwalający wskazać na ewoluowanie tej sfery pojęciowej w języku osób z różnych pokoleń. Rozpoznaj różnice, jakie zachodzą między obrazem rodziny utrwalonym w polszczyźnie ogólnej i w gwarze młodzieżowej, a także –
na ile to możliwe – w dialektach (na wybranym przykładzie).

 

ad 2) Na podstawie wybranego utworu literackiego lub obszernego zbioru pism zawierających bogaty materiał językowy związany z analizowanym tematem, przedstaw obraz rodziny utrwalony w mowie autora, narratora lub postaci. Dla jakiego czasu historycznego i dla jakiego środowiska jest reprezentatywny ten obraz? Porównaj różne elementy tego obrazu ze stanem współczesnym.

Podstawę materiałową opracowania mogą stanowić dowolnie wybrane utwory,
np. dramat Juliusza Słowackiego Balladyna lub Samuel Zborowski, sagi i powieści – np. Marii Dąbrowskiej Noce i dnie, Władysława Reymonta Chłopi. Ciekawego materiału dostarczą też autobiografie lub zbiory korespondencji przedstawiające relacje rodzinne wybitnych twórców kultury (np. King i Królik. Korespondencja Zofii i Melchiora Wańkowiczów 1914-1939), itp.

Wybór opracowań

(z obszernego zestawu lektur uczeń może wybrać kilka, do których ma łatwiejszy dostęp)

 

Opracowania teoretyczne:

J. Bartmiński, Językowe podstawy obrazu świata, Lublin 2006 – wybrane studia (zwłaszcza: O pojęciu językowego obrazu świata, s. 11-21);

J. Bartmiński, Stereotypy mieszkają w języku. Studia etnolingwistyczne, Lublin 2007 – Stereotyp jako przedmiot lingwistyki, s. 53-71; Czy możemy wyzwolić się ze stereotypów? Stereotypy a wzory kultury, s. 106-111 (zob. s. 109 – o „prawdziwej matce”);

J. Bartmiński, J. Panasiuk, Stereotypy językowe, w: Współczesny język polski, red. J. Bartmiński, wyd. II popr. i uzup., Lublin 2001, s. 371-395 (przedruk w: J. Bartmiński, Stereotypy mieszkają w języku, op. cit., s. 85-111);

Język a kultura, t. 12: Stereotyp jako przedmiot lingwistyki. Teoria, metodologia, analizy empiryczne, red. J. Anusiewicz i J. Bartmiński, Wrocław 1998 (wybrane studia);

Językowy obraz świata, red. J. Bartmiński, Lublin 1990; wyd. II popr. Lublin 1999; wznowienie 2004 (wybrane studia);

J. Maćkiewicz, Świat widziany poprzez język, „Gdańskie Zeszyty Humanistyczne” 1988 nr 30;

R. Tokarski, Słownictwo jako interpretacja świata, w: Współczesny język polski, op. cit., s. 343-370;

 

Opracowania na temat językowego obrazu rodziny i jej członków:

J. Bartmiński, Polski stereotyp matki, w: tenże, Językowe podstawy obrazu świata, op. cit. – rozdz. III: Fragmenty polskiego językowego obrazu świata, s. 151-166;

J. Bartmiński, Podstawy lingwistycznych badań nad stereotypem – na przykładzie stereotypu matki, w: Język a kultura, t. 12, op. cit., s. 63-83;

M. Idzikowska, Językowy obraz rodziny w prasie dla rodziców, w: Wartości kulturowe w rodzinie: założenia, realia i egzemplifikacje, red. W. Muszyńskiego, Toruń 2010, s. 164-176.;

J. Jagiełło, Matka, w: Słownik ludowych stereotypów językowych. Zeszyt próbny, red. J. Bartmiński, Wrocław 1980, s. 159-199.;

W. Kochmańska, Językowy obraz rodziny (na motywach wypowiedzi dzieci szkolnych, w: Ku antropologii rodziny, red. L. Rożek, Prace Naukowe Akademii im. Jana Długosza, Częstochowa 2009, s. 127-140;

E. Olechnowicz, Stereotypy językowe żeńskich członków rodziny we współczesnym języku polskim (praca magisterska obroniona w 1990 r. w Zakładzie Języka Polskiego UMCS);

J. Panasiuk, O zmienności stereotypów, w: Język a kultura, t. 12, op. cit., s. 84-97 (w artykule omówione są m.in. stereotypowe wyobrażenia członków rodziny);

Rodzina w języku i kulturze, red. J. Bujak-Lechwicz, Naukowe Wydawnictwo Piotrowskie, 2010 (wybrane artykuły);

Rodzina w świecie współczesnym, red. M. Howorus-Czajka, K. Kaczor, A. Wierucka, Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, Gdańsk 2011 (wybrane artykuły).