Człowiek w pułapce - sytuacja bohatera w polskim dramacie współczesnym

      Rozpoznając najważniejsze konflikty epoki, dramat zawsze pytał o charakter ludzkiego zniewolenia i szanse człowieka na wolność. Czyni tak i dziś, w niezależnej i demokratycznej Polsce, w imieniu ludzi współczesnych, czyli nas samych. Dlatego warto uważnie przeczytać najlepsze dramaty ostatniego dwudziestopięciolecia i sprawdzić, co determinuje życie współczesnych bohaterów, czemu nie potrafią się przeciwstawić, jak radzą sobie w sytuacji przymusu. Bohaterem nowego dramatu polskiego jest często człowiek złapany w jakąś pułapkę. W tradycji dramatu europejskiego nie jest to sytuacja wyjątkowa, przeciwnie – jest typowa. W greckiej tragedii postacie doświadczały tego rodzaju konfliktów, w których każda decyzja bohatera prowokowała katastrofę. Chrześcijaństwo uwolniło człowieka od ciężaru fatum, jednak jego wolna wola okazywała się słabsza od pokus i ludzkich słabości, czemu poświęcony był średniowieczny moralitet. Bohater dramatu renesansowego prowokował swój upadek, podporządkowując życie wielkim namiętnościom. Bohaterowie barokowi odkrywali z kolei, jak często człowiek ulega igraszkom uczuć i iluzjom rozumu. Dla romantyków największe znaczenie miała niewola systemów politycznych i społecznych, przeciwko którym występował bohater, natomiast realiści zaatakowali system ról społecznych, w które uwikłany jest człowiek. Nieco później dramatopisarze modernistyczni spostrzegli, że człowiekiem powodują nieznane mu siły ukryte głęboko w podświadomości. Twórcy powojennej awangardy wtrącali swoich bohaterów w pułapkę języka, myślowych stereotypów i groźnych konstrukcji ideologicznych. Natomiast dramaturdzy końca XX wieku odkryli, że tym, co najbardziej determinuje człowieka, jest jego ciało, podlegające nie tylko prawom biologii, ale także kultury. Uchwycone w dramacie formy ludzkiej niewoli zmieniają się, ale nie znikają. Zastanawiając się nad ich współczesna postacią:

– wybierz trzy dramaty współczesne i scharakteryzuj ich bohaterów; opisz ich sytuację zewnętrzną i wewnętrzną oraz relacje, jakie łączą ich z pozostałymi postaciami dramatów. Zapytaj o ich tożsamość, wiek, miejsce w społeczeństwie, środowisko, w którym żyją.

– sprawdź, jakim językiem się posługują, co chcą i potrafią powiedzieć o sobie, jak kształtuje się ich komunikacja z innymi, jak głęboko sięga ich pamięć i jakie sprawy współczesne zaprzątają ich umysł. Jaka forma wypowiedzi konstytuuje „ja” bohatera dramatycznego w wybranych przez Ciebie sztukach? Czy będzie nią raczej dialog czy monolog?

– co ich konfliktuje ze światem bohaterów wybranych sztuk i jaki wymiar mają ich problemy: rodzinny, społeczny, polityczny, psychologiczny, a może egzystencjalny i duchowy? W jakich okolicznościach ich doświadczają?

– przypomnij sobie znane konwencje dramatyczne i zastanów się, w jakiej utrzymane są wybrane przez Ciebie utwory. Wskaż te elementy języka dramatu, które uznajesz za nowe i sprawdź, czemu one służą. Jaki wpływ na osobowość i świadomość bohatera ma zastosowana przez pisarza konwencja dramatyczna?

– spróbuj wskazać kulturowe źródła nowych form dramatycznych; zapytaj o wyjątkowe miejsce dramatu wśród innych form literackich i artystycznych. Zastanów się nad konwencjami teatralnymi wpisanymi w wybrane przez Ciebie dramaty. Czy któryś z nich projektuje spektakl w konwencji teatru postdramatycznego?

– spróbuj z postępowania wybranych bohaterów oraz głoszonych przez nich poglądów odczytać ogólniejszą prawdę na temat stanu świata, w którym przyszło im żyć i który współtworzą. Jakimi wartościami kierują się ci ludzie? Czy potrafią w pełni ocenić sytuację, w jakiej się znaleźli? Przeciwko czemu się buntują? O co zabiegają? Czy osiągają swoje cele?

– odwołaj się do realizacji teatralnych, telewizyjnych czy radiowych wybranych przez Ciebie dramatów i zastanów się nad wpływem języka wymienionych mediów na kształt świata, w którym żyją bohaterowie. Czy za ich sprawą postrzegasz i przeżywasz ten świat inaczej? Na ile identyfikujesz się z bohaterami? Czy traktujesz ich jako swoich reprezentantów, czy raczej zachowujesz wobec nich dystans?

– spróbuj określić, co w świecie wybranych przez Ciebie dramatów ogranicza wolność bohaterów, czemu ulegają, co wtrąca ich w rozpacz i nieszczęście? Co natomiast wzmacnia ich poczucie niezależności, decyduje o ich odrębności, wartości i szczęściu? Jakiego rodzaju pułapki zastawia na bohaterów rzeczywistość, dlaczego w nie wpadają i czy udaje się im z nich wydostać?

Bibliografia podmiotowa:

Dramaturgia zawarta w następujących antologiach:

Trans/formacja. Dramat polski po 1989, t. I, wybór i wstęp Jacek Kopciński, Warszawa 2012, [sztuki Lidii Amejko, Janusza Głowackiego, Artura Grabowskiego, Marka Koterskiego, Ewy Lachnit, Jerzego Łukosza, Tomasza Mana, Sławomira Mrożka, Wiesława Myśliwskiego, Piotra Tomaszuka].

Trans/formacja. Dramat polski po 1989, t. II, wybór i wstęp Jacek Kopciński, Warszawa 2013, [sztuki Krzyszofa Bizia, Mariusza Bielińskiego, Magdy Fertacz, Doroty Masłowskiej, Marka Pruchniewskiego, Małgorzaty Sikorskiej-Miszczuk, Wojciecha Tomczyka, Zyty Rudzkiej, Michała Walczaka, Przemysława Wojcieszka].

Pokolenie porno i inne niesmaczne utwory teatralne: antologia najnowszego dramatu polskiego, wybór i wstępy Roman Pawłowski, Kraków 2004, [sztuki Krzysztofa Bizia, Pawła Jurka, Jana Klaty, Marka Modzelewskiego, Marka Pruchniewskiego, Pawła Sali, Andrzeja Saramonowicza, Ingmara Villquista, Michała Walczka, Przemysława Wojcieszka].

Made in Poland. Dziewięć sztuk teatralnych z Polski, wybór i wstępy Roman Pawłowski, Kraków 2006, [sztuki Roberta Bolesto, Pawła Demirskiego, Magdy Fertacz, Tomasza Kaczmarka, Macieja Kowalewskiego, Dany Łukasińskiej, Tomasza Mana, Jolanty Owsianko, Przemysława Wojcieszka].

Echa, repliki, fantazmaty. Antologia nowego dramatu polskiego, red. Anna Wierzchowska-Woźniak, Kraków 2005, [sztuki Michała Bajera, Jana Klaty, Marka Kochana, Jacka Popisa, Moniki Powalisz, Marii Spiss, Michała Walczaka, Szymona Wróblewskiego].

Mrok jak światło. Antologia dramatów inspirowanych życiem, myślą i twórczością Jana Pawła II, red. Michał Mizera, Warszawa 2007, [sztuki Mariusza Bielińskiego, Piotra Grabowskiego, Roberta Jarosza, Ewy Lachnit, Daniela Odiji, Michała Olszewskiego, Michała Walczaka].

Nowe teksty. Demirski, Sikorska-Miszczuk, Kamiński, Walczak, Rudzka, Pakuła, Pałyga, Fertacz, Holewińska, Muskaria, Kmiecik, Janiczak, Roszkowski, „Notatnik Teatralny” 68-69/2012.

Dramaturgia dostępna na stronie Gdyńskiej Nagrody Dramaturgicznej (finaliści konkursu) www.gnd.art.pl

 

L. Amejko, Gdy rozum śpi – włącza się automatyczna sekretarka. Rzecz o gadaniu „Dialog” 8/1993, Pan Dwadrzewko „Dialog” 5-6/1996, Farrago, „Dialog” 9/1997, Nondum, „Dialog”, 12/2001.

K. Bizio, Lament i inne sztuki, Warszawa 2003.

P. Demirski, Parafrazy, Warszawa 2011.

J. Głowacki, 5 ½. Dramaty, Warszawa 2007.

A. Grabowski, Do trzech razy sztuka, Kraków 1999.

J. Jakubowski, Generał i inne dramaty polityczne, Warszawa 2014

M. Koterski, Dzień świra, Warszawa 2002.

J. Łukosz, Śmierć puszczyka i inne utwory, Kraków 2000.

D. Masłowska, Dwa dramaty zebrane, Warszawa 2010.

P. Mossakowski, Wieczory i poranki, Podkowa Leśna 2002.

M. Pakuła, Biały dmuchawiec: pięć sztuk teatralnych, Kraków 2010.

A. Pałyga, Ojcze nasz, „Dialog” 12/2008, Nieskończona historia, „Dialog” 2/2010, W środku słońca gromadzi się popiół, „Dialog” 1/2014.

Z. Rudzka, Zimny bufet, Kraków 2012.

A. Stasiuk, Czekając na Turka, Czarne 2009.

W. Tomczyk, Bezkrólewie, „Dialog” 12/2011.

M. Walczak, Podróż do wnętrza pokoju, t. 1−2, Kraków 2009.

 

Bibliografia przedmiotowa:

M. Babecki, Strategie medialne w tekstach najnowszej dramaturgii polskiej, Olsztyn 2010.

M. Borowski, W poszukiwaniu realności: przemiany formy dramatycznej końca XX wieku a nowe mimesis, Kraków 2006.

Dialog w dramacie, red. W. Baluch, L. Czartoryska-Górska, M. Żółkoś, Kraków 2004.

Dramat i doświadczenie, red. M. Figzał, B. Popczyk-Szczęsna, Katowice 2014.

Dramat made (in) Poland: współczesny dramat polski we współczesnej polskiej rzeczywistości, red. W. Baluch, Kraków 2009.

Dramat w tekście – tekst w dramacie, red. A. Grabowski, J. Kopciński, Warszawa 2014.

M. Karasińska, Ja, miasto: szkice o (nie tylko polskiej) dramaturgii lat ostatnich, Poznań 2011.

J. Kopciński, Biedne krokodyle. Dramaturgia sygnałów Zyty Rudzkiej, „Dialog” 3/2011.

J. Kopciński, Dziwny przystanek [W środku słońca gromadzi się popiół Artura Pałygi], „Dialog” 1/2014.

J. Kopciński, Pesymista [trzy sztuki Wojciecha Tomczyka], „Teatr” 7-8/2015.

J. Kopciński, Przejście. Dramaturgia końca XX wieku, w: Trans/formacja. Dramat polski po 1998 roku. Antologia, t. I, Warszawa 2012.

J. Kopciński, Rodzina na swoim. Dramaturgia początku XXI wieku, w: Trans/formacja. Dramat polski po 1998 roku. Antologia, t. II, Warszawa 2013.

D. Kosiński, Teatra polskie. Historie, Warszawa 2010.

Kulturowe konteksty dramatu współczesnego, red. M. Bartosiak, M. Leyko, Kraków 2008.

H.-T. Lehmann, Teatr postdramatyczny, tłum. D. Sajewska, M. Sugiera, Kraków 2009.

Lektury dramatyczności: eseje z dramatologii, wybór i wstęp D. Kosiński, Kraków 2010.

B. Popczyk-Szczęsna, Dramaturgia polska po 1989 roku, Katowice 2013.

J.-P. Sarrazac, współpraca C. Naugrette, Słownik dramatu nowoczesnego i najnowszego, przeł. M. Borowski, M. Sugiera, Kraków 2007.

A. Skórzyńska, Teatr jako źródło ponowoczesnych spektakli społecznych, Poznań 2007.

V. Turner, Gry społeczne, pola i metafory Symboliczne działanie w społeczeństwie, przeł. W. Usakiewicz, Kraków 2005.

E. Wąchocka, Autor i dramat, Katowice 1999.

W. B. Worthen, Między literaturą a przedstawieniem, przeł. M. Borowski, M. Sugiera, Kraków 2013.

Artykuły na temat dramaturgii współczesnej zawarte w pismach „Dialog”, „Teatr”, „Notatnik Teatralny”, „Didaskalia” a także w serwisie  e-teatr.pl