Przerabianie XIX wieku w tekstach kultury współczesnej (transformacje, sequele, powroty serio i buffo, wiek XIX w literaturze i kulturze popularnej)

Dyspozycje: 

Nawiązania do wieku XIX, powroty do charakterystycznych dlań bohaterów i fabuł, przeróbki dziewiętnastowiecznych bestsellerowych powieści, to od kilku dekad ważny wątek kultury współczesnej, zarówno światowej, jak i polskiej. Dla autorów polskich XX w. stulecie niewoli, spisków i romantycznych scenariuszy polskiej kultury było oczywiście zawsze ważnym punktem odniesienia. W literaturze najnowszej wyraźnie jednak zmieniły się sposoby i kierunki dialogowania z XIX wiekiem, wpisując się w tendencje o charakterze globalnym – co wyraźnie widać także we współczesnej polskiej prozie.  Im bardziej oddala się od nas tamto stulecie, tym bardziej zdaje się nas interesować. Tendencję taką widać zarówno w poszukiwaniach ambitnej sztuki, jak i w kulturze popularnej (seriale, komiksy, retrokryminały).   

Pytania i problemy:

1. Wiek XIX w oczach historyków definiuje przede wszystkim doświadczenie nowoczesności i związanego z nim wielkiego przeobrażenie świata. Które z tych zmian wydają się szczególnie ważne z naszej dzisiejszej perspektywy?

2. Dlaczego wiek XIX jest wciąż przedmiotem fascynacji w literaturze i kulturze współczesnej? Czym kusi współczesnego czytelnika i widza? Które z motywacji powrotów do XIX w. wydają się najważniejsze: nostalgia za dawnym światem? Poczucie, że wiek XIX pozostawił nam pytania, na które wciąż szukamy odpowiedzi? Świadomość wyjątkowości naszej historii? Moda o charakterze globalnym?

3. Spróbuj wyjaśnić to zauroczenie na przykładzie konkretnych fenomenów kultury, takich jak np.:

– ciągła popularność powieści Jane Austen. Świat bohaterów takich utworów Austen powstałych na początku XIX w., jak Duma i uprzedzenie czy Rozważna i romantyczna, wciąż inspiruje współczesnych twórców kina i literatury – co w tym anachronicznym przecież społecznie i obyczajowo świecie fascynuje do dzisiaj? Czy chodzi przede wszystkim o egzotyczną dla nas odmienność, czy może też o jakieś aktualne po dziś dzień rozpoznania dotyczące np. relacji między ludźmi?

– fascynacje epoką wiktoriańską (serial Downtown Abbey). Skąd popularność królowej Wiktorii jako bohaterki kultury współczesnej?

– zjawisko „steampunku”.  Czy charakterystyczne dla „steampunku” zainteresowanie dla dawnych wynalazków epoki pary i elektryczności to tylko historyczna stylizacja, czy może próba spojrzenia np. na relacje człowieka i maszyny? – zanalizuj pod tym kątem np. świat techniki w komiksach (A. Moore, K. O’Neil, Liga Niezwykłych Dżentelmenów, F. Schuiten, B. Peeters, Mroczne miasta) czy w powieściach Jacka Dukaja.

4. Dlaczego współcześni polscy pisarze wciąż fascynują się światem stworzonym przez Bolesława Prusa w Lalce? Czym ta lektura jest dla: Olgi Tokarczuk (jako autorki Lalki i perły oraz E.E.), Stefana Chwina (Esther) Jacka Dukaja (Imperium chmur) albo dla Jacka Dehnela (Balzakiana)? 

5. Czy powroty do XIX w. to próba ożywienia klasycznego modelu powieści realistycznej? Czy uważasz, że np. językiem autora Komedii ludzkiej  można opisać świat polskiej transformacji, jak to próbuje robić Jacek Dehnel w Balzakianach?

6. Czemu służy w dzisiejszej literaturze polskiej praktyka opowiadania na nowo XIX wieku? Czy można wiązać ją z próbą rozpoznania wątków, które wówczas nie zostały podjęte, a które, z naszej dzisiejszej perspektywy, tego się domagają? A może chodzi o chęć stworzenia alternatywnego obrazu historii?  Zinterpretuj pod tym kątem powieść Jacka Dehnela Matka Makryna lub Radosława Raka Baśń o wężowym sercu albo wtóre słowo o Jakóbie Szeli czy powieść Pawła Goźlińskiego Jul.

7. Wiek XIX w literaturze wysokoartystycznej i w literaturze popularnej: czego szukają autorzy i czytelnicy powieści z różnych półek? Z czym można wiązać powodzenie retrokryminałów? Czemu służy dziewiętnastowieczny sztafaż w powieściach Maryli Szymiczkowej (Jacka Dehnela i Piotra Tarczyńskiego) lub innych retrokryminałach?

Teksty literackie (do wyboru, można też dodać własne propozycje):

J. Dehnel, Matka Makryna, Balzakiana; J. Dukaj, Imperium chmur; S. Chwin, Esther; R. Rak, Baśń o wężowym sercu albo wtóre słowo o Jakóbie Szeli; M. Szymiczkowa, Rozdarta zasłona, Tajemnica rodu Heclów, Złoty róg; O. Tokarczuk, Lalka i perła; E.E.

Opracowania:

D. Babilas, Wiktoria znaczy zwycięstwo. Kulturowe oblicza królowej, Warszawa 2012 (Wstęp).

J. Osterhammel, Historia wieku XIX. Przeobrażenie świata, Poznań 2013.

Pomocnik Historyczny „Polityki”, nr 3/2021 pt. Piękna epoka – historia XIX w. Narodziny współczesnego świata.

E. Paczoska, Wiek XIX – reaktywacja, w: tejże, Prawdziwy koniec XIX wieku. Śladami nowoczesności, Warszawa 2010.

D. Piechota, Między utopią a melancholią. W kręgu nowoczesnej i ponowoczesnej literatury fantastycznej, Lublin 2015.

„Przegląd Humanistyczny”, monograficzny numer  poświęcony Jane Austen, 2019, nr 2.

Przerabianie XIX wieku, red. E. Paczoska i B. Szleszyński, Warszawa 2011 (Przedmowa, artykuły: M. Kosmali i B. Szleszyńskiego).

Rekonfiguracje modernizmu. Nowoczesność  i kultura popularna, red. T. Majewski, Warszawa 2009.

Reaktywacje dziewiętnastowieczności, red. A. Dunin-Dudkowska, D. Piechota, A. Trześniewska-Nowak, Lublin 2021 (tu artykuły: I. Poniatowskiej: „Retelling”. Kilka uwag w  kontekście „opowiadania na nowo” literackiego dziedzictwa dziewiętnastego wieku; A. Dunin-Dudkowska, Reminescencje powieści wiktoriańskiej w „Downtown Abbey”; D. Babilas, Wiktoria i Abdul – wizerunek muzułmanina w „Powierniku królowej”, M. Rumińska, Sklep, kupiec i stracone złudzenia – „Balzakiana” w kontekście „Lalki”).

B. Szleszyński, „Non omnis moriar”? Bolesław Prus, wiek XIX i opowieści współczesne, Warszawa 2019.