Poeci polskiego romantyzmu wobec języka jako tworzywa poezji

Dyspozycje: 

„Czyliż słowa jednostronnym ich używaniem nie wykoślawiają się i nie wykrzywiają, jak źle noszone obuwie […]”? (C. Norwid, O Juliuszu Słowackim, wykład III).

 

Uwaga: temat ten nie dotyczy ani problemu twórczości w ogóle, wątków metapoetyckich etc., ani problemów o charakterze językoznawczym, takie sporadycznie mogą się pojawić wyłącznie funkcjonalnie. Tytułowy cytat z Norwida jest najbardziej precyzyjnym ujęciem stawianego problemu/zadania.

Problem wyjściowy można obejrzeć w dwóch porządkach:

 1. Zachowania pisarskie ujawniające sposób traktowania materiału twórczego.

 2. Wyrażane wprost poglądy na temat języka jako budulca dzieł sztuki słowa, zmierzających do odsłonięcia nienazwanej jeszcze rzeczywistości.

 

Adam Mickiewicz:

a.   Ujawniane przez poetę sposoby wykorzystywania materii twórczej (języka):

  • metafora, peryfraza, sentencyjność, retoryczność etc.;
  • organizacja kompozycyjna wierszy;
  • „progresywizm” gatunkowy Mickiewicza, ustawiczne poszukiwanie form wyrazu;
  • jaki wpływ mają przedstawione wyżej sytuacje na „nowość słowa”? czy i jak wpływają na wydobycie znaczeń niemożliwych do „wysłyszenia” poza artystycznym kontekstem wiersza? (uwaga: w tej propozycji nie zawiera się sugestia regularnej pracy ze słownikiem S.B. Lindego ani innymi słownikami języka polskiego)
  • ewolucyjny charakter poetyckich poszukiwań Mickiewicza jako trud wyrażenia tego, co jeszcze nie zostało nazwane.

b.   Wiersze Mickiewicza wyrażające bezpośrednio taki problem – czy istnieją? Czy Wielka Improwizacja (w. 1-10) odnosi się do zagadnienia pracy nad słowem nazywającym? poszerzającym swoje znaczeniowe możliwości? w jaki sposób? Na czym polega trud poety wchodzącego w proces nazywania?

 

Cyprian Norwid:

a.   W przypadku tego poety cennych obserwacji dostarczyć mogą zarówno wiersze, jak i pozostała jego twórczość (dramaty, poematy, pisma prozą..). Jaką rolę w jego pisarstwie pełnią różnorakie sposoby podkreśleń (we współczesnych publikacjach zaznaczanych drukiem rozstrzelonym), modulacji znaczeń (najszerzej rozumiana interpunkcja, szyk przestawny, specyficzne użycie tradycyjnych środków wyrazu…). Wskazane jest systematyczne, samodzielne ich prześledzenie na obszarze wybranego utworu lub większej grupy wierszy.

b.   Utwory z Vade-mecum (Ogólniki, Ciemność, Ironia..), traktat Jasność i ciemność; dalsze: Białe kwiaty, Milczenie, O Juliuszu Słowackim…; w jaki sposób Norwid konstruuje teorię pracy nad słowem nazywającym, czym ona jest w całokształcie myśli poety o sztuce?

 

Mickiewicz i Norwid: co łączy ich stosunek do słowa rozpoznającego różnoraką rzeczywistość, a co dzieli?

W jaki sposób można połączyć myślenie Juliusza Słowackiego o twórczym, odkrywającym słowie (języku) np. w Beniowskim, a także u innych poetów tego czasu?

Uwaga: problem ujęty w temacie wyjściowym w twórczości Mickiewicza jest obecny pośrednio, niemal wyłącznie dostępny przez sposoby twórczych zachowań poety, Norwid natomiast interesujące nas zagadnienie nazywa wprost. Podstawą jego uchwycenia są: wiersz Ciemność i traktat Jasność i ciemność. Piszący rozprawkę staje przed wyborem możliwości:

a.   opisu problemu u samego Mickiewicza (nie należy wówczas odnosić analiz do Słowackiego i Norwida, by nie popełnić błędu anachronizmu);

b.   rozprawki poświęconej wyłącznie Norwidowi – wówczas wskazane byłyby obszerne analizy najważniejszych Norwidowskich wykładni problemu (np. Jasność i ciemność, Ciemność);

c.   syntezy łączącej postawę Mickiewicza i Norwida wobec sztuki słowa;

d.   i wreszcie wariantu przeglądowo-komparatystycznego, włączającego w myślenie poetyckie (metapoetyckie) wypowiedzi Słowackiego i ewentualnie innych, poznanych przez siebie pisarzy epoki.

 

Źródła:

Adam Mickiewicz, Dzieła, wydanie rocznicowe, red. naukowa Z. J. Nowak, M. Prussak, Z. Stefanowska, Cz. Zgorzelski, Warszawa 1993-2005, t. 1–17, zwłaszcza tom 1: Wiersze, t. V: Proza artystyczna i pisma krytyczne ‒ stąd pisma krytyczne przede wszystkim; w toku poszukiwań warto przejrzeć – również dla ogólnej orientacji w myśli Mickiewicza, dotyczącej postaw twórczych, t. VIII–XI: Literatura słowiańska oraz t. VI Pisma filomackie;

Cyprian Norwid, Pisma wszystkie, zebrał, tekst ustalił, wstępem i uwagami krytycznymi opatrzył Juliusz W. Gomulicki, t.1-11, Warszawa 1971-1976, zwłaszcza t. 1 i 2 (wiersz Ciemność z cyklu Vade-mecum), a także 6 (stąd: Jasność i ciemność, a także O Juliuszu Słowackim wykład 3. ze szczególnym uwzględnieniem ss. 425-429; na uwagę zasługuje również traktat Milczenie).  

 

Podstawowa literatura przedmiotu:

A. Mickiewicz:

W. Borowy, O poezji Mickiewicza, wyd. 2 uzup., Lublin 1999.

K. Górski, Mickiewicz: artyzm i język, Warszawa 1977.

Z. Kopczyńska, „Słowo” w Mickiewiczowskiej koncepcji języka, w: Mickiewicz. Sympozjum w Katolickim Uniwersytecie Lubelskim, Lublin 1979.

D. Seweryn, „...jak tam zaszedłeś”. Mickiewicz w szkole klasycznej, Lublin 1997.

Cz. Zgorzelski, O sztuce poetyckiej Mickiewicza, Warszawa 1976 lub wyd. 2, Warszawa 2001.

C. Norwid:

M. Głowiński, Ciemne alegorie Norwida, „Pamiętnik Literacki” 1984, z. 4. https://bazhum.muzhp.pl/czasopismo/8/?idno=11253

R. Fieguth, Poezja w fazie krytycznej. Cykl wierszy Cypriana Norwida „Vade-mecum”, tłum. J. Gotfryd, „Studia Norwidiana”, 1985-1986, z. 3–4. https://ojs.tnkul.pl/index.php/sn/article/view/7712/9579

B. Kuczera-Chachulska, Język ‒ kształt ‒ ekspresja. Poeta wobec tworzywa, w: „Czas siły-zupełnej”. O kategorii wysiłku w poezji Norwida, Lublin 1998.

Z. Łapiński, Norwid, Kraków 1971 lub wyd. 2, Kraków 1984

J. Maciejewski, Cyprian Norwid, Warszawa 1992

Uwaga: w przypadku tego tematu przydatna jest również literatura przedmiotu z Przewodnika po tematach OLiJP, dotycząca liryki romantycznej, szczególnie Mickiewicza i Norwida. Temat będzie trudny do zrozumienia bez podstawowej znajomości problemów poezji romantycznej. Sprawa układu rozprawy, doboru i proporcji wątków myślowych pozostaje w gestii Olimpijczyka; kryterium podstawowym winny być: poznawcza funkcjonalność decyzji, logika, poprawność historycznoliteracka i przejrzystość eksplikacji.