Mapy w literaturze polskiej

Dyspozycje: 

Praca może być analizą konkretnych przypadków, może koncentrować się na wybranych gatunkach literackich i ich związkach z mapą, może być wreszcie poświęcona próbie kartograficznej interpretacji literatury. W związku z przyjętą koncepcją należy zwrócić uwagę na następujące sprawy:

– Mapa jako rekwizyt literacki. Po co sięgają po mapę bohaterowie? Co na niej widzą? Czemu służy, gdy wisi na ścianie? Dlaczego podróżujący do Ciemnogrodu w powieści Stanisława Kostki Potockiego nie dysponują mapą zwiedzanej krainy i do czego prowadzi próba nauczenia miejscowych władców geografii z „atlasika”? O czym świadczy plan Petersburga w biurku Telimeny (Pan Tadeusz, ks. II, w. 600), a o czym ryciny Czterech części świata, które ma Szambelan w Panu Jowialskim (Pan Jowialski, a. III, sc. 6)? Co nam mówi mapa, gdy jest opisywana przez narratora, a co, gdy zostaje dołączona w formie reprodukcji? Warto zwrócić uwagę na gatunki i konwencje literackie szczególnie podatne na zetknięcie się kartografii i literatury – np. powieść kryminalną, podróżniczą, fantastyczną w różnych swoich odmianach. Mapa jest również ważnym składnikiem świata przedstawionego utopii i elementem wyobraźni onirycznej (częste jest choćby współistnienie mapy z utworami skoncentrowanymi na opisie wyobrażonego miasta).

– Myślenie przestrzenią. Istnieją twórcy, których życie i dorobek szczególnie chętnie umieszczany jest w kontekście topograficznym i geograficznym, co czasem prowadzi również do uruchomienia kartografii, rysowania map. Jakie są przesłanki tych operacji? Jakiemu celowi służą? W jakiej mierze są to działania naukowe, a w jakiej popularyzatorskie i artystyczne? Z drugiej strony warto odnotować próby zastosowania terminów i pojęć współczesnej humanistyki i literaturoznawstwa do interpretacji kartografii, np. dekonstrukcja kartografii, której patronował John Brian Harley, mapa jako czwarty rodzaj literacki w wierszu Michała Książka czy „pakt kartograficzny” Doroty Siwickiej. Jaka sugestia badawcza i zysk interpretacyjny stoi za tymi pomysłami?

– Mapa jako metafora. Współcześnie mapa jest jedną z najczęściej przywoływanych metafor zarówno w dyskursie potocznym, publicystycznym, jak i naukowym, co wiąże się niewątpliwie ze swoistą proliferacją kartografii w świecie nowych mediów (a także z wszechobecnością angielszczyzny). Jak wykorzystywana jest mapa jako metafora w literaturze? Czy służy ona odświeżeniu utartych znaczeń? Zwrócić można również uwagę na pokrewną do mapowych metafor figurę geodety (miernika, mierniczego), pojawiającą się w twórczości literackiej (chętnie realizowaną poprzez porównanie pisarza do geodety).

– Rola opracowania plastycznego książki. Mapa jako ilustracja w książkach dla adresata dziecięcego i młodzieżowego, w literaturze fantastycznej, powieści podróżniczej, przygodowej, historycznej i kryminalnej – jakie są charakterystyczne cechy tych przedstawień? Jakie są możliwe połączenia ilustracji z treścią tekstu? Czym różnią się mapy na okładce i wyklejce od reprodukcji wewnątrz książki? Warto być może przyjrzeć się poszczególnym ilustratorom chętnie sięgającym po różne formy mapy (np. Bohdanowi Butence).

Propozycje literackie

Poezja:

K.K. Baczyński, Mapa; M. Białoszewski, Plan Garwolina (UZ 1), O! (UZ 13); A. Braun, Front w Kozietułach (z tomu Młodość); J. Brzechwa, Globus; Z. Herbert, Moje miasto, Kraj (z t. Hermes, pies i gwiazda); Nic ładnego (z t. Studium przedmiotu); J. Iwaszkiewicz, Mapa pogody (z tomu Mapa pogody); Cz. Janczarski, Płynie Wisła, płynie…, il. B. Bocianowski, Warszawa 1981; J. Kochanowski, Na miernika (fraszka 60 z ks. I Fraszek); M. Książek, Mapy I, Mapy II, Mapy III ( z t. Nauka o ptakach); Suwalski Park Krajobrazowy (z t. Północny wschód); P. Michałowski, Li(mer)yczny plan Szczecina; J.A. Morsztyn, Nadgrobek Otwinowskiemu, Clio. Geometria, w tegoż, Utwory zebrane, oprac. L. Kukulski, Warszawa 1971; C. Norwid, Kółko; W. Potocki, Do łysego geometry, w: tegoż, Moralia i inne utwory z lat 1686-1696, oprac. L. Kukulski, Warszawa 1987; T. Różycki, Mapy, Fałszywe mapy, Spalone mapy (z t. Kolonie), Dwanaście stacji (fr. Stacja szósta: Zegar); W. Syrokomla, Dyferencja. Gawęda zaściankowa, https://polona.pl/item/wybor-poezyj-wladyslawa-syrokomli-t-1,OTI4OTM3MjM/36/#info:metadata; W. Szymborska, Mapa (z t. Wystarczy); Niedziela w szkole (z t. Czarna piosenka); M. Terlikowska, Chodzi mucha po globusie, il. B. Butenko, Warszawa 2015; J. Twardowski, Nad mapą Ziemi Świętej (z t. Wiersze 1959), Na biurku ( z t. Niebieskie okulary); K. Wierzyński, Mapa (z t. Wiosna i wino); Róża wiatrów (z t. Róża wiatrów); J. Wilkowski, Podróż po mapie, il. Z. Kaja, Warszawa 1956; W. Woroszylski, Globus w proszku, il. M. Pokora, Warszawa 1967; U. Zajączkowska, Spacer z Google Street View po wsi J. (z t. Minimum); J.B. Zimorowic, Obmowa, w: tegoż, Sielanki nowe ruskie, oprac. L. Szczerbicka-Ślęk, Wrocław 1999.

Proza (w tym również niefikcjonalna):

A. Bahdaj, Wakacje z duchami, il. B. Butenko, Warszawa 1962 i wyd. n.; M. Białoszewski, Obmapywanie Europy, w: tegoż, Utwory zebrane, t. 9, Warszawa 2017; Rajza (1939) – ciąg dalszy; Rajza (1939) – trzecia część, w: tegoż, Utwory zebrane, t. 12, Warszawa 2015; W. Gombrowicz, Kosmos, wyd. dowolne; T. Konwicki, Rojsty, , wyd. dowolne; A. Kościów, Świat nura, Warszawa 2006; M. Książek, Droga 816, Białystok 2015; Max Lars [ps. S. Chwin], Ludzie-skorpiony. Przygody Joachima El Toro na wyspach archipelagu San Juan de la Cruz, il. S. Chwin, Bydgoszcz 1985 i wyd. n.; T. Łopalewski, Przesławna peregrynacja Piotra Wolskiego, il. A. Uniechowski, Warszawa 1959 i wyd. n.; Cz. Miłosz, Dolina Issy, rozdz. XXXVII, LXVII, wyd. dowolne; A. Niewiadomski, Mapa. Prolegomena, Lublin 2012; S. Pagaczewski, Przygoda na Rodos, il. A. Ledwig, Kraków 2002; S. Kostka Potocki, Podróż do Ciemnogrodu, oprac. E. Kipa, cz. 1–3, Wrocław 1955, BN, s. I, nr 154; T. Różycki, Próba ognia. Błędna kartografia Europy, Kraków–Budapeszt–Syrakuzy 2020; B. Sadurska, Mapa, Warszawa 2019; B. Schulz, Ulica Krokodyli, w: tegoż, Sklepy cynamonowe, wyd. różne; P. Sołtys, Skazka, w: tegoż, Mikrotyki, Wołowiec 2017; A. Stasiuk, Mapa, w: tegoż, Fado, Wołowiec 2006; Słowacka dwusetka, w: tegoż, Jadąc do Babadag, Wołowiec 2004 i n.; Dziennik okrętowy, w: J. Andruchowycz, A. Stasiuk, Moja Europa. Dwa eseje o Europie zwanej Środkową, Wołowiec 2018; A. Szczypiorski, Wyspa czterech łotrów, Warszawa 1971; O. Tokarczuk, Bieguni, Kraków 2007 i wyd. n.; M. Tulli, Sny i kamienie, Warszawa 1999; K. Varga, Plan miasta, w: tegoż, 45 pomysłów na powieść. Strony B singli 1992-1996, Czarne 1998 i wyd. n.; A. Wat, Dziennik bez samogłosek, oprac. K. i P. Pietrychowie, Warszawa 2001, fr. Ze wspomnień wygnańca w Iranie, s. 51; M. Witkowski, Wymazane, Kraków 2017; A. Zagajewski, W cudzym pięknie, Kraków 2007.

Wybrane tytuły literatury światowej:

E. Bishop, Mapa, przekład dowolny; J.L. Borges, O ścisłości w nauce, przeł. A. Sobol-Jurczykowski, w: tegoż, Powszechna historia nikczemności, Warszawa 1976; Śmierć i busola, przeł. K. Wojciechowska, w: tegoż, Fikcje, wyd. dowolne; I. Calvino, Niewidzialne miasta, przeł. A. Kreisberg, wyd. różne; U. Eco, O tym, że nie da się sporządzić mapy cesarstwa w skali 1:1, w: tegoż, Diariusz najmniejszy, przeł. A. Szymanowski, Kraków 1988 i wyd. nast.; M. Houellebecq, Mapa i terytorium, przeł. B. Geppert, Warszawa 2011; F. Kafka, Zamek, przeł. K. Radziwiłł, K. Truchanowski, Warszawa 1958 i wyd. nast.; L. Kassil, Szwambrania, przeł. J. K. Wende, Warszawa 1950; Ch.L. de Secondat Montesquieu, Listy perskie, przeł. T. Żeleński (Boy), Kraków 1918 i wyd. nast., List CXXVIII; G. Perec, Życie – instrukcja obsługi. Powieści, przeł. W. Brzozowski, Kraków 2009; R.L. Stevenson, Wyspa skarbów, wyd. dowolne; J. Swift, Podróże Guliwera, przeł. Anonim z 1784 r., Warszawa 1971 [reprodukcje map z pierwodruku]; J.R.R. Tolkien, Władca Pierścieni, wyd. dowolne.

Opracowania:

P. Armstrong, Mapy i historie, przeł. O. Kaczmarek, w: Teatr elżbietański, red. A. Chałupnik, Warszawa 2015.

M. Brzóstowicz-Klajn, Wojciech Tomasik, Planu Sześcioletniego temat, w: Słownik realizmu socjalistycznego, red. Z. Łapiński, W. Tomasik, Kraków 2004.

M. Dajnowski, Kilka uwag o domniemanych związkach map i pejzażu literackiego, w: „Białostockie Studia Literackie” 2012, nr 3, s. 37–51.

E. Dutka, Pytanie o miejsce. Sondowanie topografii literackich XX i XXI wieku, Kraków 2019.

J. Frużyńska, Mapy, encyklopedie, fraktale. Hipertekstowe opowieści o prozie XX wieku, Warszawa 2012.

K. Gieba, Lubuska literatura osadnicza jako narracja założycielska regionu, Kraków 2018.

Geografia i metafora, red. E. Konończuk et al., Białystok 2014 (artykuły D. Zawadzkiej i E. Konończuk).

Geografia Słowackiego, red. D. Siwicka, M. Zielińska, Warszawa 2012.

Geoliteratura. Przewodnik, bedeker, poradnik, red. J. Madejski, S. Iwasiów, Szczecin 2019.

Geografia krain zmyślonych. Wokół kategorii miejsca i przestrzeni w literaturze dziecięce, młodzieżowej i fantastycznej, red. W. Kostecka, M. Skowera, Warszawa 2016 (artykuły J. Schollenberger i A. Wincencjusz-Patyny).

Georomantyzm. Literatura, miejsce, środowisko, red. E. Dąbrowicz et al., Białystok 2015.

J. Jarzębski, Miasta, rzeczy, przestrzenie, Gdańsk 2019 (artykuły o mapie Galicji i geografii Schulza).

E. Konończuk, Mapa w interdyscyplinarnym dialogu geografii, historii i literatury, „Teksty Drugie” 2011, nr 5, https://rcin.org.pl/Content/48436/WA248_65490_P-I-2524_kononczuk-mapa.pdf

J. Niedźwiedź, Poeta i mapa. Jan Kochanowski a kartografia XVI wieku, Kraków 2019.

M. Madurowicz, Tekst warszawski literatury Tyrmanda, w: Ceglane ciało, gorący oddech. Warszawa Leopolda Tyrmanda, red. A. Karpowicz et al., Warszawa 2015.

Mapy świata, mapy ciała. Geografia i cielesność w literaturze, red. A. Jastrzębska, Kraków 2014.

B. Marzec, Nasz człowiek w Botswanie. Opowieść o Wojciechu Albińskim, Warszawa 2012.

F. Moretti, Wykresy, mapy, drzewa. Abstrakcyjne modele na potrzeby historii literatury, Kraków 2016.

G. Perec, Roussel i Wenecja. Zarys geografii melancholicznej, przeł. M. P. Markowski, w: tegoż, Urodziłem się. Eseje, red. J. Olczyk, Kraków 2012.

W.K. Pessel, Uporczywe kartografie i mapy z Doliny Muminków, „Prace i Studia Geograficzne” t. 64, http://wgsr.uw.edu.pl/wgsr/index.php/pl/badania-i-nauka/czasopisma/prace-i-studia-geograficzne/tomy/t-64-4-data-publikacji-online-31-01-2020/

I. Piotrowski, Słowo, obraz, terytorium. W stronę kulturowej analizy map, w: Communicare. Almanach antropologiczny. Słowo/obraz, red. G. Godlewski et al., Warszawa 2010, s. 125-138.

Poetyki doświadczenia przestrzennego, red. E. Konończuk, E. Sidoruk, Białystok 2020 (artykuły I. Chylińskiej i M. Roszczynialskiej o twórczości Michała Książka).

E. Rybicka, Geopoetyka. Przestrzeń i miejsce we współczesnych teoriach i praktykach literackich, Kraków 2014.

D. Siwicka, Mapy romantyków, Warszawa 2018.

K. Szalewska, Urbanalia – miasto i jego teksty. Humanistyczne studia miejskie, Gdańsk 2017.

Projekty multimedialne:

http://nplp.pl/kolekcja/atlas-romantyzmu/

http://nplp.pl/kolekcja/atlas-zaglady/

http://topo-grafie.uw.edu.pl/

Pozycje dodatkowe:

Admirałowie wyobraźni. 100 lat polskiej ilustracji w książkach dla dzieci, red. A. Wincencjusz-Patyna, Warszawa 2020 (zwłaszcza hasła Luksus, czyli wyklejki i Mapy).

Atlas literatury, red. M. Bradbury, przeł. A. Błasiak et al., Warszawa 2002.

B. Bender, Odrzucając Zachodnie Spojrzenie: kreślenie map światów alternatywnych, przeł. M. Gimbut, w: Krajobrazy. Antologia tekstów, wyb., oprac. i koment. B. Frydryczak, D. Angutek, Poznań 2014.

T.R. Berg, Teatr świata. Mapy, które tworzyły historię, przeł. M. Gołębiowska-Bijak, Kraków 2018.

E. Brooke-Hitching, Atlas lądów niebyłych. Największe mity, zmyślenia i pomyłki kartografów, przeł. J. Szczepański, Poznań 2017.

J. Brotton, Słynne mapy, przeł. zespół, red. L. Szaniawska, Warszawa 2016.

M. de Certeau, Wynaleźć codzienność. Sztuki działania, przeł. K. Thiel-Jańczuk, Kraków 2008.

P. Dunin-Wąsowicz, Fantastyczny atlas Polski, Warszawa 2015.

C.S. Lewis, W.H. Lewis, Pakameria. Zanim powstała Narnia. Kroniki dziecięcej krainy marzeń, przeł. M. Juszkiewicz, Warszawa 2009.

A. Manguel, G. Guadalupi, Słownik miejsc wyobrażonych, przeł. P. Bikont et al., Warszawa 2019.

J. Schalansky, Atlas wysp odległych. Pięćdziesiąt wysp, na których nigdy nie byłam i nigdy nie będę, przeł. T. Ososiński, Warszawa 2013.

K. Schlögel, W przestrzeni czas czytamy. O historii cywilizacji i geopolityce, przeł. I. Drozdowska, Ł. Musiał, Poznań 2009.

D. Siwicka, Potrzeba mapy. |Prace kartograficzne polskich emigrantów, „Wiek XIX. Rocznik Towarzystwa Literackiego im. Adama Mickiewicza” 2015, s. 27–37, https://rcin.org.pl/Content/68763/WA248_83361_P-I-1269_siwicka.pdf

R. Skrycki, Utopia depicta – mapy krain idealnych, „Polski Przegląd Kartograficzny” 2012, nr 4, s. 334–341.