Teatr w epoce antropocenu

Dyspozycje: 

Punktem wyjścia dla opracowania tego tematu mogą być definicje antropocenu zamieszczone w internecie, np.:

—„Termin stosowany w celu określenia obecnej epoki geologicznej. Zaproponowany został w 2000 r. przez laureata Nagrody Nobla z dziedziny chemii (1995 r.) Paula Crutzena. Określenie to nawiązuje do negatywnego wpływu działalności człowieka na funkcjonowanie procesów przyrodniczych zachodzących w skali całego globu. Zgodnie z twierdzeniem Crutzena początek tej epoki nastąpił około 200 lat temu”.

— „proponowana epoka geologiczna, charakteryzująca się znacznym wpływem człowieka na ekosystem i geologiczny system planety Ziemia. Wpływ ten będzie widoczny w przyszłości w śladach kopalnych. Antropocen nie jest oficjalnie uznany za epokę geologiczną, jednak jest postulowany przez wiele środowisk naukowych”.

— wszystkie definicje internetowe podkreślają skutki wieloletniej (czy – „wielotysięcznej”) działalności człowieka:  zanik bioróżnorodności, zmiany klimatyczne, zmiany na powierzchni planety, nadmierna eksploatacja złóż, co prowadzi do sięgnięcia po odnawialne źródła energii, zanieczyszczenie środowiska.

Oczywiście procesom tym towarzyszą zmiany światopoglądowe, które znajdują swe odzwierciedlenie także na gruncie teatralnym. W rezultacie nastąpił powrót idei traktujących teatr przede wszystkim jako miejsce debaty na temat współczesnych przemian społecznych, czego wyrazem stało się określenie większości spektakli  realizowanych w XXI wieku mianem „teatru krytycznego” oraz „teatru postkrytycznego”, nasilił się też edukacyjny charakter działań scenicznych. Coraz bardziej istotny staje się obecnie także nurt teatru partycypacyjnego, wymagającego innego rodzaju odbioru ze strony widza, wciągniętego w działania artystyczne.

Na przykładzie wybranych realizacji (przedstawień, performansów, rozlicznych działań artystycznych z pogranicza teatru i publicystyki) autor powinien zastanowić się nad prowadzonymi przez ich twórców strategiami, nie tylko dyskursywnymi, ale także estetycznymi. W jaki sposób odnoszą się oni do globalnych wyzwań epoki antropocenu (pandemii, kryzysu klimatycznego czy katastrof ekologicznych), jak również do wyostrzonych w ostatnich latach problemów osób wykluczonych czy marginalizowanych, a także rozlicznych praktyk przemocowych?

— proponowany wybór spektakli teatralnych autorstwa, np. Marcina Borczucha, Piotra Cieplaka (m.in. Janosch, Ach, jak cudowna jest Panama, 2006; wg S. Wyspiańskiego, Albośmy to jacy tacy, 2007;  B. Klicka, Elementarz, 2017), Leny Frankiewicz, Agnieszki Jakimiak (np. Kongres futurologiczny wg Stanisława Lema), Jana Klaty, Darii Kopiec, Anny Smolar, Moniki Strzępki (i Pawła Demirskiego), Weroniki Szczawińskiej (np. Miejski ptasiarzOnko), Katarzyny Szyngiery, Cezarego Tomaszewskiego, zespołu Komuna Warszawa (np. Rozmowa o drzewach).

Bibliografia (do wyboru)

K. Abriszewski, Czy Teoria Aktora-Sieci daje narzędzia do ekokrytyki, „Teksty Drugie” 2018, nr 2, s. 369–391; https://rcin.org.pl/Content/66978/WA248_86935_P-I-2524_abriszewski-czy_o.pdf

G. Agamben, Otwarte, tłum. P. Mościcki, „Krytyka Polityczna” 2008, nr 1, s.124–138

Antropologia widowisk. Zagadnienia i wybór tekstów, oprac. A. Chałupnik, W. Dudzik, M. Kanabrodzki, L. Kolankiewicz; wstęp i red. L. Kolankiewicz, Warszawa 2005

Antropologia kultury wizualnej. Zagadnienia i wybór tekstów, oprac. I. Kurz, P. Kwiatkowska, Ł. Zaremba; wstęp I. Kurz, Warszawa 2012

M. Atwood, To nie zmiana klimatu – to zmiana wszystkiego, tłum. K. Puławski, „Dialog” 2016, nr 1, s. 162–177

J. Bednarek, Oduczanie się człowieczeństwa: Fantastyka i antropocen, „Teksty Drugie” 2020 nr 1, s. 118–133 [prawie cały styczniowy numer „Tekstów Drugich” zatytułowany post/apo/bio poświęcony jest zagadnieniom związanym z antropocenem i kulturą]

E. Bińczyk, Epoka człowieka. Retoryka i marazm antropocenu, Warszawa 2018; wstęp w internecie w pdf-ie: http://www.splesz.pl/ewa-binczyk-wstep-do-ksiazki-retoryka-i-marazm-antr...

M. Bogajewska, Ryba z deszczu, „Dialog” 2016, nr 1, s. 144–145

M. Borowski, M. Sugiera, W pułapce przeciwieństw. Ideologie tożsamości, Warszawa 2012

M. Borowski, M. Sugiera, Sztuczne natury, Kraków 2017 [art. Postscriptum. Spory o antropocen, s. 479–496]

M. Borowski, M. Chaberski, M. Sugiera, Niespodziewane alianse. Sztuki performatywne jutra, Kraków 2019

M. Borowski, M. Marszałek, D. Sajewska, D. Sosnowska, M. Sugiera, Performanse pamięci w literaturach i sztukach, Kraków 2020

A.R. Burzyńska, O duchu, materii i tym wszystkim, co pomiędzy, „Didaskalia” nr 124; 2014

M. Chaberski, Doświadczenie (syn)estetyczne. Performatywne aspekty przedstawień site-specific, Kraków 2015

M. Chaberski, Asamblaże, asamblaże, Kraków 2019

M. Chaberski, Grzyby, technokulturowe hybrydy i nieorganiczni nieludzie, „Didaskalia” nr 162, 2021; https://didaskalia.pl/pl/artykul/grzyby-technokulturowe-hybrydy-i-nieorganiczni-nieludzie

numer poświęcony, w dużej mierze, ekologiom teatru i ekokatastrofom: https://didaskalia.pl/pl/numer/didaskalia-162;  m.in. ekokrytyce: https://didaskalia.pl/pl/artykul/ekoetyka-w-teatrze

E. Domańska, Nekros. Wprowadzenie do ontologii martwego ciała, Warszawa 2017

P. Dobrowolski, Scena prawdy dyskursywnej i postprawdy. „Fakty autentyczne” i fakty medialne we współczesnym teatrze polskim, „Przestrzenie Teorii” 30, Poznań 2018, s. 167–186; https://pressto.amu.edu.pl/index.php/pt/article/view/18829/18541

T. Fazan, Fenomenologia i performatyka gestu w tańcu współczesnym, „Przestrzenie Teorii” 29, Poznań 2018, s. 215–249; https://pressto.amu.edu.pl/index.php/pt/article/view/17706/17414

J. Fiedorczuk, Cyborg w ogrodzie. Wprowadzenie do ekokrytyki, Gdańsk 2015

M. Foucault, Słowa i rzeczy, tłum. T. Komendant, Gdańsk 2006

G. Francuz, Pytanie o człowieka i jego miejsce w epoce antropocenu, „Humanistyka i Przyrodoznawstwo” 24, Olsztyn 2018, s. 609–619; http://cejsh.icm.edu.pl/cejsh/element/bwmeta1.element.desklight-1fa28106-482c-4c44-96ae-c6140ad002b4/c/2018_34_Francuz.pdf

D. Gac, Pytanie o nadzieję, czyli teatr na Solaris, „Teatr” 2021, nr 6; https://teatr-pismo.pl/16003-pytanie-o-nadzieje-czyli-teatr-na-solaris

G. Gajewska, Przyroda(i)kultura w epoce antropocenu, „Przestrzenie Teorii” 17, Poznań 2012, s. 105-114; https://pressto.amu.edu.pl/index.php/pt/article/view/3369/3380

P. Grzymisławski, Zwrot performatywny w teatrze postdramatycznym, „Przestrzenie Teorii” 17, 2012, s. 31-61; https://pressto.amu.edu.pl/index.php/pt/article/view/3365/3376

M. Jach, A. Jelewska-Michaś, P. Olkusz, Antropocen, „Dialog” 2016, nr 1, s. 146–161

M. Kijko, Jak badać kulturę w antropocenie? w: Kultury w ruchu. Migracje, transfery, epistemologie, red. nauk. R. Koschany, M. Michałowska, J. Ostrowska, A. Skórzyńska, Poznań 2019, s. 281–289

D. Kobiałka, Antropocen – potrzeba refleksji filozoficznej, ale także archeologicznej, „Humanistyka i Przyrodoznawstwo” 24, Olsztyn 2018, s. 599–608; http://cejsh.icm.edu.pl/cejsh/element/bwmeta1.element.desklight-9d4ced98-b559-4d02-a8ac-047521d77551

B. Latour, Splatając na nowo to, co społeczne. Wprowadzenie do teorii aktora-sieci, Kraków 2010

D. Lelonek, Sztuka nie-ludzkich aktorów, „Przestrzenie Teorii” 31, Poznań 2019, s. 135–141; https://pressto.amu.edu.pl/index.php/pt/article/view/20353/19881

C. Martin, Świadectwa artystyczne: teatr rzeczywistości, „Dialog” 2019, nr 1, s. 5–19

P. Mościcki, Apokalipsa Teraz!, „Teksty Drugie” 2020, nr 1, s. 26–42

Nie damy się zatrzymać, rozmowa Agaty Tomasiewicz z Leną Frankiewicz, „Teatr” 2021, nr 1; https://teatr-pismo.pl/8033-nie-damy-sie-zatrzymac

D. Ogrodzka, Zmiana nie dzieje się sama, „Dialog” 2021, nr 7–8, s. 211–222

Owady i media, red. M. Borowski, M. Sugiera, Kraków 2017

A. Sosnowska, Doświadczenie w zamglonym antropocenie, „Didaskalia. Gazeta Teatralna” nr 159, październik 2020

M. Sugiera, Nieludzie. Donosy ze sztucznych natur, Kraków 2015

M. Sugiera, Imiona Gai. Myśląc o końcu antropocenu,„Prace Kulturoznawcze” 2018, nr  1–2, s. 15–30; https://wuwr.pl/pkult/article/view/5617

Fikcje jako metoda. Strategie kontr(f)aktualne w pisaniu historii, literaturze i sztukach, red. M. Sugiera, Kraków 2019

E. Szczęsna, O twórczym przekraczaniu granic. Przetworzenia i reprezentacje w przestrzeni sztuki, „Przestrzenie Teorii” nr 31, 2019, s. 209–226; https://pressto.amu.edu.pl/index.php/pt/article/view/20361

D. Sajewska, Nekroperformans, Warszawa 2016  [rozmowa z autorką, w: „dwutygodnik” nr 199; 11/2016; https://www.dwutygodnik.com/artykul/6877-nekropolityka-teatru.htm]

I. Ślęzak, Natura nie jest dekoracją. Ekologia w teatrze, „Dialog” 2019, nr 1, s. 221–225

M. Zamorska, Choreografie antropocenu, czyli o materiach wprawiających w ruch, „Prace Kulturoznawcze” 2018, nr  1–2, s. 113–128; https://wuwr.pl/pkult/article/view/5623

Zwierzęta i ich ludzie. Zmierzch antropocentrycznego paradygmatu, pod red. A. Barcz i D. Łagodzkiej, Warszawa 2015

M. Żółkoś, Teatr zwierzęcej śmierci, „Didaskalia” nr 119, 2014

M. Żółkoś, Teatr owadów, „Didaskalia” nr 153; 2019, s. 73–82; http://archiwum.didaskalia.pl/

Przydatne publikacje, dostępne w internecie:

https://nauka.uj.edu.pl/aktualnosci/-/journal_content/56_INSTANCE_Sz8leL0jYQen/74541952/135130073

http://studiakrajobrazowe.amu.edu.pl/vocabulary_tag/antropocen/    [definicja i określenie badań]

https://magazynterazpolska.pl/pl/a/epoka-czlowieka-niszczacego-swiat [rozmowa z E. Bińczyk]

https://biennalewarszawa.pl/jak-przetrwac-w-antropocenie/

https://www.academia.edu/40391172/Natura_jako_kurator._Dziedzictwo_kulturowe_w_epoce_antropocenu_Widok._Teoria_i_Praktyki_Kultury_Wizualnej_2018_22_http_www.pismowidok.org_pl_archiwum_22-zobaczyc-antropocen_natura-jako-kurator

https://www.polityka.pl/tygodnikpolityka/kultura/1791502,1,antropocen--l...

https://czaskultury.pl/wp-content/uploads/woocommerce_uploads/2021/03/153_161_Posthumanizm-zlltew.pdf

https://culture.pl/pl/artykul/polska-ze-zlotym-medalem-quadriennale-w-pradze

[na międzynarodowej wystawie scenografii w Pradze PQ2015 ekspozycja polska nosiła tytuł Post-Apocalypsis i stanowiła ekologiczną wizję współczesnego teatru polskiego po Grotowskim, stąd odwołanie do tytułu ostatniego przedstawienia  tego reżysera; kuratorką wystawy była Agnieszka Jelewska-Michaś; materiały na ten temat, w tym dwujęzyczny katalog, w Instytucie Teatralnym im. Raszewskiego w Warszawie, kontakt z Biblioteką Instytutu lub Działem Dokumentacji, dostępne są także filmiki z wystawy na You Tubie, także informacje na stronie internetowej Instytutu Grotowskiego we Wrocławiu]

Przykładowe recenzje ze spektakli, poruszających zagadnienia ekologiczne, zamieszczone w internecie.

http://archiwum.didaskalia.pl/150_tabak.htm

https://www.dwutygodnik.com/artykul/7960-rytualy-schylkowego-antropocenu.html

https://u-jazdowski.pl/program/wystawy/inne-tance

*****

Wykazy premier znajdują się na internetowej stronie Encyklopedii Teatru Polskiego - https://www.encyklopediateatru.pl/ przy każdej premierze (po 2003 roku) znajduje się obszerny wybór recenzji prasowych oraz wywiadów z twórcami spektakli, w przypadku spektakli sprzed 2003 można zamówić skany recenzji znajdujące się w zbiorach Instytutu Teatralnego.

Na wortalu Instytutu Teatralnego w Warszawie:  www.e-teatr.pl znajdują się informacje dotyczące bieżących premier, także artykuły, recenzje i rozmowy z prasy bieżącej.

Od nr. 1/2012 „Teatru” w Internecie dostępne są wybrane artykuły z bieżących numerów na stronie www.teatr-pismo.pl; na tej samej stronie dostępny jest spis zawartości pisma od początku jego istnienia.

Wybrane artykuły z „Didaskaliów” dostępne są w Internecie na stronie www.didaskalia.pl; od stycznia 2020 „Didaskalia” wydawane są w wersji internetowej

Wybrane artykuły z „Dialogu” dostępne są w Internecie na stronie www.dialog-pismo.pl

Spisy treści czasopism teatralnych od 2000 roku dostępne są na stronie internetowej http://katalog.czasopism.pl

Na wortalu „www.teatralny.pl” znajdują się recenzje wybranych spektakli, komentarze, wywiady i artykuły tematyczne od 2013.

Artykułów i recenzji można też szukać na stronie https://teatrdlawas